محمد سخی رضایی
مقدمه
طی سالهای حاکمیت طالبان (۱۹۹۶-۲۰۰۱) و ادامه نا آرامیهای سیاسی در کشور، یک نسل افغانستان از آموزش محروم ماند. در طول دور اول حکومت طالبان، مکاتب تنها برای پسران قابل دسترس بود و دختران از حق رفتن به مکتب و دسترسی به آموزش محروم بودند. مکاتب به مدارس دینی تبدیل شده بود، و تاکید بر آموزش اسلامی و زبان عربی میشد و آموزش مدرن، هنر و ریاضیات جایگاه چندانی در آن نداشت. طالبان با تسلط دوباره بر افغانستان در سال ۱۴۰۰، همان سیاستهای گذشته را با جدیت و سختگیری بیشتر از سرگرفت. یکی از اولین اقدامات طالبان پس از به قدرت رسیدن دوباره این گروه، ضدیت با نظام آموزشی حاکم، ایجاد محدودیتهای آموزشی، بویژه محروم ساختن دختران از آموزش و در ادامه این روند آغاز بازنگری نصاب درسی مکاتب بود. نصاب آموزشی مکاتب در زمان جمهوریت با همکاری علمی و تخنیکی کشورهای غربی و با در نظرداشت شرایط سیاسی، مذهبی و فرهنگی افغانستان برمبنای تجارب کشورهای دارای شرایط مشابه کشور تدوین گردیده بود و بر انتقال دانش، مهارتها، ارزشها، و نگرشها شهروندان کشور استوار بود. اساس چنین نظام آموزشی را خردگرایی و آزادی و برابری تشکیل میداد و نمیتوانست انسان بدون تسامح و تساهل مد نظر طالبان را به بار بیاورد که باور داشته باشد، «مسیحی ها، یهودی ها، هندوها، سیک ها و همه غیر مسلمانان، این ها از چهارپا هم بدتر هستند.» زیرا انسان مطلوب طالبان نه تنها غیر مسلمانان را باید بد تر از چهارپایان بدانند بلکه مسلمان غیر سنی نیز با همین حکم یا بدتر از آن مورد قضاوت قرار می گیرند و زنان نیز از چنین دسته بندی ای در امان نخوهند بود.
چرا طالبان نصاب آموزشی مکاتب را تغییر میدهد؟
برای بررسی دلایل و عوامل بازنگری نصاب آموزشی کشور ابتدا اظهارات دو تن از مقامات وزارت معارف را در این جا مرور میکنیم تا بر مبنای آنها بتوان اهداف طالبان از بازنگری نصاب درسی مکاتب را بهتر تبیین کرد:
حبیبالله آغا سرپرست وزارت معارف گروه طالبان در مراسم آغاز سال تعلیمی ۱۴۰۴ که از سوی این گروه برگزار شده بود اظهار داشت که روی یک نصاب درسی جدید کار جریان دارد که افزون بر علوم دینی، به علوم عصری نیز توجه داشته باشد.
منصوراحمد حمزه، سخنگوی وزارت معارف هدف طالبان از بازنگری نصاب درسی مکاتب کشور را حذف موارد خلاف شریعت و فرهنگ افغانی از نصاب آموزشی مکاتب خوانده است.
با نگاهی به ظاهر اهداف اعلام شده از بازنگری نصاب آموزشی مکاتب چنان به نظر میرسد که طالبان در سدد ایجاد توازان بین مضامین دینی و علوم جدید در کشور و صیانت از شریعت و فرهنگ افغانی است. اما با بررسی عمیقتر اظهارات مقامات طالبان، بوِیژه رهبر طالبان، در مورد مکاتب به آسانی میتوان فهمید که این گروه به طور خزنده در تلاش برای به حاشیه رانده مکاتب و آموزش علوم عصری و تقویت مدارس دینی و آموزش علوم دینی به جای علوم عصری است. برمبنای کتاب امارت اسلامی و نظام آن، که بنیاد حکومتداری طالبان را تشکیل میدهد، طالبان با آموزش مخالف نیست و این گروه حتی با آموزش زنان نیز مخالف نیست؛ اما طالبان با علوم عصری مخالف است زیرا تنها علوم دینی میتواند انسان مذهبی و باورمند به امارت اسلامی را تربیت کند. طالبان به انسان مذهبی نیاز دارد که در صورت نیاز برای حفظ نظام آنها حاضر به کشتن بدون تفکیک زن، مرد، کودک و برزگسال باشد. بنابراین، علوم عصری که متضمن خردگرایی و آزادی و برابری (مدنیت و مدرنیت) است، انسانهایی را پرورش میدهد که ایدئولوژی طالبان را از اساس به چالش میکشند و چنین انسانهایی نمیتواند پاسدار فرهگ اسلامی و افغانی مطلوب طالبان باشند. براین اساس، اسلامیسازی نصاب و نظام آموزشی مکاتب، و نیز روشها و ابزارها و مقاصد و اهداف نصاب درسی در مکاتب در اولویت پالیسیهای آموزشی این گروه قرار گرفته است تا بتواند ایدئولوژی منحط و جزمگرای خود را حفظ نموده و توسعه دهد.
کدام مضامین بازنگری شده اند؟
از زمان تسلط دوباره طالبان برکشور تغییرات گستردهای در نصاب درسی مکاتب از صنف ۱-۱۲ براساس ۲۶ توصیه کمیسیون آموزش این گروه اعمال شده است. برخی از تغییراتی که توسط کمیسیون مزبور منظور شده است از قرار زیر است:
حذف مضامین رسمی مانند هنر، آموزش مدنی فرهنگ. و اختصاص وقت بیشتر به مضامین دینی در مکاتب؛
حذف محتویات مربوط به حقوق بشر، حقق زنان، حق برابر شهروندان، آزادیها و انتخابات و دموکراسی؛
حذف تمام تصاویر مربوط به موجودات زنده از کتابهای درسی به شمول تصاویر انسانها، حیوانات، تصاویر ورزشی و آناتومی؛ به باور طالبان تنها خداوند موجودات زنده را خلق میکند، و تولید و نشر تصاویر مخلوقات خداوند ممنوع است؛
افزودن مطالب دینی در نصاب درسی که روایت طالبان را تقویت و تبیین میکنند. این امر شامل توجیه تدریس خشونت علیه کسانی میشود که در مقابل دیدگاههای طالبان مقاومت میکنند؛
شکل دادن رفتارشاگردان مطابق دیدگاه طالبان در جامعه، شبیه آنچه اخیرا در قانون امر به معروف و نهی از منکر در مورد منع صورت و صدای زنان در ملاء عام بیان شده است و دیگر موارد مشابه آن؛
ملزم ساختن مکاتب به تدریس مطالعات امارت و ارزیابی آن، که به تمجید رهبران طالبان و تاریخ این گروه با تاکید بر شکست دادن ارزشهای سکولار، به شمول حقوق برابر شهروندان و جامعه مدنی و دموکراسی در کشور میپردازد؛
پیامدهای بازنگری نصاب آموزشی مکاتب بر افغانستان و جهان
بازنگری ایدئولوژیکی نصاب آموزشی مکاتب افغانستان پیامدهای وخیمی برای متعلمین، آینده کشور و جهان خواهد داشت. مهمترین این پیامدها عبارتند از:
کاهش تفکر انتقادی
با تمرکز نصاب مکاتب بر آمیزههای دینی و دشمنی و به حاشیه راندن مضامین سکولار و نگرش کثرت گرا، متعلمین فرصتهای کمتری برای انکشاف تفکر انتقادی و مهارتهای تحلیلی خواهند داشت.
کاهش فرصتهای تعلیمی دختران
با ادامه سیاستهای محدود سازی دسترسی دختران به آموزش بالاتر از صنف ششم، بسیاری از دختران قادر به ادامه آموزش و تحصیل نخواهند بود. این امر منجر به از دست دادن فرصتهای بیشمار تحصیلی آنها و در نتیجه افزایش خلاء تحصیلی بین مردان و زنان در جامعه خواهد شد. نتیجه چنین سیاستی نظام مند سازی آپاید جنسیتی در کشور خواهد بود. پیامدهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حذف دختران و زنان از تحصیل منجر به سطح پایین سواد در جامعه و تشدید فقر، خشونت و منازعه پایدار در کشور خواهد شد.
فقدان دانش متنوع
حذف مضامینی مانند مطالعات اجتماعی و تاریخ (که برمبنای دیدگاه سکولار تدریس گردد) درک متعلمین از دنیای بیرون و آمیزههای اسلامی را محدود میسازد و آنها توان تعامل و تبادل افکار آنها با جهان و مسایل جهانی را نخواهند داشت.
نا سازگاری فرهنگی
تمرکز شدید فرهنگی بر ارزش های اسلام سیاسی منجر به شکل گرفتن یک دیدگاه افراطی و تنگ نظرانه فرهنگی در متعلمین و جوانان میگردد و آنها به ایدهها، فلسهها و فرهنگهای دیگران ارزشی نخواهند گذاشت. این امر سبب شکلگیری یک جامعه بسته و بدون مدارای اجتماعی میشود.
تاثیرات عاطفی و روانی
فضای آموزشی روز به روز محدودتر میشود و میتواند منجر به ایجاد اضطراب و عدم قطعیت متعلمین در باره آینده، بخصوص در بین دختران که از فرمانهای منع آموزش طالبان بیشترین آسیب را دیدهاند، شود. در نتیجه سطج امید به آینده زنان و در کل تمام جمعیت کشور بسیار پایین خواهد بود.
نگرانی در مورد نیروی کار مسلکی
تغییرات ایجاد شده در نصاب درسی مکاتب منجر به عدم تربیت افراد مسلکی با مهارتهای لازم در بخشهای مختلف میشود و بر توسعه کشور و مقابله با چالشهای آینده تاثیرات منفی و جبرانناپذیری خواهد داشت.
تبدیل افغانستان به مرکز تروریسم و افزایش تهدیدات تروریستی در سطح منطقه و جهان
نصاب درسی مدارس دینی افغانستان تحت کنترول طالبان برگرفته شده از نصاب درسی مدارس دینی حقانیه پاکستان است که متمرکز بر نفرت پراکنی دینی، تکفیر تشیع و ترویج روایت جهاد با کفار است. این مدارس بهترین بستر فکری را برای تشکیل، رشد و گسترش افکار تروریستی در پاکستان و افغانستان فراهم نموده است که نمونه عینی آن گروه طالبان افغانستان است. طالبان با تضعیف مکاتب و بویژه تغییر نصاب درسی عصری در سدد تقویت گروههای تروریستی مانند القاعده و داعش و ایجاد گروههای تروریستی جدید در آینده است. با این رویکرد، همانطور که افغانستان در حال حاضر به مرکز تروریزم تبدیل شده است و دارای توان بالقوه برای ایجاد تهدیدات تروریستی برای منطقه و جهان است، این کشور را در آینده به بزرگترین مرکز تروریستی جهان تبدیل خواهد کرد.
نتیجهگیری
مبارزه با نصاب درسی عصری به یک راهبرد اساسی طالبان تبدیل شده است. طالبان دو بار به مدد مدارس دینی در کشور به قدرت رسیدهاند. به همین دلیل، یکی از اولین اقدامات طالبان صدور فرمان منع آموزش دختران بود و در ادامه این روند، طالبان بازنگری نصاب درسی مکاتب را آغاز کردند تا مضامین درسی را از محتوا تهی کنند و مضامین مدارس دینی را جایگزین آن بسازند. این گروه نصاب آموزشی دوران جمهوریت را که بهطور مستقل براساس ارزشهای اسلامی، فرهنگ افغانستان، معیارها و اصول علمی نوشته شده بود مورد بازنگری قرار داده است. هدف طالبان از این بازنگری دور ساختن جوانان کشور از دانش عصری و ترویج خرافات و توهمات است. این اقدام طالبان منجر به محرومیت کشور از ترقی و پیشرفت میشود و با ترویج تعصبات مذهبی تنشهای مذهبی را در کشور افزایش میدهد که منجر به تداوم بحرانهای سیاسی در کشور خواهد شد.
پیشنهادات
جامعه جهانی به فشارهای خود بر طالبان برای جلوگیری از حذف مضامین عصری از نصاب درسی مکاتب ادامه دهد.
جامعه جهانی در کمکهای خود تجدید نظر کند و روشهای جایگزین و خلاقانهای برای ارائه کمکهای آموزشی بیابید.
حمایتهای آموزشی باید چند جانبه باشد.
زمینهها و فرصتهای بیشتر برای دختران و پسران از طریق آموزش آنلاین فراهم گردد.
حمایتهای مالی و فنی از مکاتب مخفی صورت بگیرد.
نظر بدهید