ادبیات • اسلایدر • فرهنگ و هنر

«دری» یا «پارسی»، یا هردو؟

عصمت الطاف

در منازعه‌ی «دری» و «پارسی»، برخی‌ها استدلال می‌کنند که چون حاکمان و فاشیستانِ پارسی‌ستیز افغانستان، سال‌ها است که با پارسی از در مخالفت و دشمنی پیش آمده و در مقابل، «دری» را به عنوان زبان جداگانه علم کرده‌اند، ما نباید زبان‌مان را «دری» بنامیم تا در زمین آن‌ها بازی نکرده باشیم. در مقابل، با دری دشمنی کرده، انکارش کنیم و زبان مان را «پارسی» بنامیم.

من در این یادداشتم باری دیگر تأکید می‌کنم که دشمنی و ستیز با «دری» و به قول ناصر خسرو بلخی، با «در لفظ دری» یا به قول حافظ شیرازی با «سخن گفتن دری» از سنخ و گونه‌ی دشمنی با «پارسی» است و هیچ تفاوتی از هم ندارند. هردو غرض سیاسی دارند و هردو، با میراث هویتی و زبانی‌مان ناسازگاری و دشمنی می‌کنند. آن‌هایی که برای ستیز‌شان با «در لفظ دری» آسمان و ریسمان می‌بافند، در واقع، پارسی‌ستیزی و دری‌ستیزی‌شان را توجیه می‌کنند. سؤال من از دشمنان زبان دری این است که وقتی ناصر خسرو، حافظ شیرازی و سعدی شیرازی، با آن عظمت و بزرگی‌شان، زبان‌شان را «دری» می‌گفتند و شعرشان را هم شعری دری می‌دانستند، شما با کی هستید که انکار می‌کنید و «دری» را ساخته و پرداخته‌ی فاشیسم افغانی در یک قرن گذشته به حساب می‌آورید؟ آیا فاشیسم افغانی ناصر خسرو بلخی و حافظ و سعدی را هم مجبور کرده بود؟

در مورد این استدلالِ دشمنان زبان پارسی دری، چند نکته را قابل ذکر می‌دانم که در ادامه فهرست‌وار، بدان‌ها اشاره می‌کنم:

  1. پیش از هر چیزی، باید بگویم که ما زبان‌مان را چه دری بمانیم و چه پارسی یا حتا هر نام دیگری، دشمنی و تقابل دشمنان این زبان در افغانستان تمامی ندارد و آن‌ها ذره‌ای از موضع‌شان عقب‌نشینی نخواهند کرد. دشمنی آن‌ها به خاطر نام نیست. اگر بود، طی این همه زمانی که این زبان در افغانستان «دری» نامیده شده، دشمنی آن‌ها نیز با این زبان ‌ادامه پیدا نمی‌کرد. برای رشد، شکوفایی و توسعه‌ی آن تلاش صورت می‌گرفت و دانشکده‌های ادبیات را در مضیقه و سختی و محددیت قرار نمی‌دادند. دشمنان این زبان با نام آن دشمنی ندارند، بلکه با مصداق آن دشمنی دارند. بروید تاریخ پارسی‌ستیزی و دری‌ستیزی را از سوی حکومت‌های معاصر افغانستان بررسی کنید. یا رویکرد دانشگاه‌های افغانستان را در بیست سال گذشته ملاحظه کنید، به این واقعیت پی خواهید برد. در طول این سال‌ها، ما یک دانشکده به نام «فارسی» هم نداشتیم؛ همه شان دانشکده‌های «دری» بودند؛ اما با همین دانشکده‌ها هم مخالفت و دشمنی صورت می‌گرفت و از هر فرصتی، برای محدود کردن و گرفتن زمینه‌ی رشد آن، استفاده می‌شد.

همین اکنون نیز، گروه طالبان با همان زبانی که خود «دری» می‌نامندش، دشمنی می‌کنند و آن را از ادارات‌شان پاکسازی کرده‌اند. از لوحه‌های ادارات بگیرید تا سیستم نامه‌نگاری و زبان اداری و زبان ارتباطی در درون ادارات. امروزه اگر بروی جلو یک مأمور طالب بایستی و به پارسی یا به قول خودشان، به «دری» صحبت کنی و چیزی ازش بخواهی، پاسخت را به زبان «پشتو» می‌دهد. سؤالم این است، وقتی این مأمور، حرفت را به «دری» می‌شنود و به دری فهم می‌کند، چرا پاسخت را به همان زبان نمی‌دهد که تو گوینده‌ی آن هستی؟ این دشمنی چه چیزی را به آفتاب می‌گذارد و ما چه نتیجه‌ای بگیریم؟ آیا او، با «نام» این زبان مخالفت دارد یا با اصل آن؟

  1. تعدادی هم می‌گویند که «دری» صفتی برای زبان پارسی بوده است. وقتی چنین است، سؤال من این است که دشمنی و بیزاری شما از کجا آب می‌خورد؟ چرا با صفت زبان‌تان دشمنی می‌کنید؟ «دری» چه به عنوان صفت و چه به عنوان نام مستقل، از قرن چهارم هـ.ق. به این طرف ـ که بنده مراجعه کرده و یافته‌ام ـ در شعر و نثر شاعران و نویسندگان‌مان به کار رفته است و شاعران بزرگی مانند ناصر خسرو، حافظ شیرازی، سعدی شیرازی و… زبان‌شان را «دری» خوانده و بدان شعر سروده‌اند.

گذشته از این، من شعرهایی را که در آن‌ها واژه‌ی «دری» به معنای زبان به کار رفته، بررسی کردم و در یادداشت قبلی‌ام نیز هرکدم را توضیح دادم؛ اما در هیچ‌کدام آن‌ها نشانه‌ی زبانی، دستوری و ساختاری دیده نمی‌شود که دالی بر صفت بودن آن باشد. اگر کسانی که بر صفت بودن «دری» برای «پارسی» تأکید می‌کنند، برای این ادعای‌شان سند تاریخی و شعری یا نثری از گذشته‌ی ادبی این زبان دارند، بیاورند تا استدلال‌شان محکم‌تر و پذیرفتنی‌تر شود. اگر چنین نشانه‌ای در متون منظوم و منثور زبان دری/ پارسی وجود ندارد، این ادعا از کجا ناشی و چه کسی از سینه‌ی خود چنین چیزی را آورده است؟ مهم نیست این ادعا را کدام زبان‌شناس و کدام مورخ ادبی آورده؛ مهم این است که اساس تاریخی، دستوری و زبان‌شناختی ندارد. اگر دارد، بیاورید، نشان‌مان دهید و ادعای‌تان را مستند کنید.

من از استفاده‌ی صفت به جای موصوف در ادبیات پارسی/ دری آگاهم. گاهی چنین اتفاق‌هایی افتاده است؛ اما این در صورتی است که نخست، رابطه‌ی صفت و موصوف مشخص باشد. وقتی چنین رابطه‌ای در مورد پارسی و دری اساس متنی ندارد، چگونه ادعا کنیم که «دری» صفتی برای «پارسی» است؟

  1. عده‌ای از «دری» و «سخن گفتن دری» با تحقیر و تمسخر یاد می‌کنند و آن را ساخته و پرداخته‌ی فاشیسم افغانی می‌دانند و از آن بیزاری می‌جویند. با تمسخر، «دری‌وانان» یاد می‌کنند و آن را تحریف هویت‌شان می‌پندارند. این برخوردها و ادعاها، انکار صریح اسناد تاریخی، زبانی و ادبی‌ای است که بدان‌ها اشاره کردم و در یادداشت پیش‌ترم آمده‌اند. در حقیقت، انکارِ تلقی، برداشت، کاربرد و نگاه شاعران بزرگی مانند ناصر خسرو، سعدی شیرازی و حافظ شیرازی نسبت به این زبان است؛ زیرا پیش از فاشیسم افغانی، آن‌ها «دری» را به عنوان زبان‌شان و به معنای «پارسی» به کار برده است. یعنی آن‌ها در شعرشان، هم «پارسی» را به کار برده و هم «دری» را. برای آن‌ها تفکیک «دری» و «پارسی» وجود نداشته است و اگر می‌داشت، حافظ نمی‌گفت:

ز شعر دلکش حافظ کسی بود آگاه

که لطفِ نظم و سخن گفتن دری داند (حافظ، ۱۳۶۲: ۳۶۴).

یا ناصر خسرو در قرن چهار نمی‌گفت:

من آنم که در پای خوکان نریزم

مرین قیمتی در لفظ دری را (خسرو، ۱۳۸۶: ۱۴).

یا سعدی در قرن هفت نمی‌سرود:

هزار بلبلِ دستان‌سرای عاشق را

بباید از تو سخن گفتنِ دری آموخت (سعدی، ۱۴۰۱: ۵۴۱).

  1. من در در یادداشت پیش‌ترم اذعان کردم که به همان اندازه‌ای که «دری» در متون منظوم و منثور متقدمان این زبان به کار رفته، «پارسی» هم به کار رفته است. این یک واقعیت تاریخی است و کسانی که یکی از این‌ها را انکار و دیگری را تأیید می‌کنند، یا از متون ادبی‌مان بی‌خبرند یا غرض‌ و مرض‌ دارند. اساس استدلال من بر وجود هم‌زمان این دو کاربرد در نزد شاعران متقدم ما، استوار است. برای همین، من «دری» و پارسی را یکی می‌دانم و هردو را تأیید می‌کنم. در نظرم، دشمنی و ستیز با «دری»، دشمنی و ستیز با «پارسی» است.
  2. اگر ما امروز با دری دشمنی کنیم و از در ستیز و انکار وارد شویم، فردا با دیگر بخش‌های هویتی‌مان نیز همین اتفاق خواهد افتاد. این‌که دشمنان پارسی، پارسی را انکار می‌کنند و دشمنان «دری»، دری را، آیا هردو از یک سنخ نیست؟ هردو دشمنی با بخشی از هویت و ادبیات و گذشته‌مان نیست؟
  3. یکی از دوستانم در دوران جمهوریت، در وزارت معارف، بخش تألیف و ترجمه کار می‌کرد و می‌گفت دشمنان این زبان، با واژگان پارسی مخالفت می‌کنند و ما وقتی از شعر ناصر خسرو، سنایی و مولانا و غیره که در جغرافیای کنونی افغانستان زاده و بزرگ شده‌اند، برای تأیید حرف‌مان سند ارائه می‌کردیم که این مثلاً واژه، خارجی و ایرانی نیست و در شعر شاعران ما به کار رفته، آن‌ها به جای پذیرش اسناد زبانی و ادبی، ما را متهم به جاسوسی برای ایران می‌کردند و این طوری، ما را به سکوت وامی‌داشتند.

این روزها، عده‌ای از دشمنان زبان «دری» هم در فضای مجازی، همین کار را می‌کنند. به محضی که بگوییم «دری» قدمتی به اندازه‌ی «پارسی» دارد و در شعر شاعران این زبان، پابه‌پای هم به کار رفته و هیچ تفاوتی در مصداق و مدلول آن‌ها نبوده است، می‌گویند سراغ این‌ها حکومت فاشیستی و تمامیت‌خواه طالب آمده و این‌ها جاسوس طالبان هستند و در زمین طالبان بازی می‌کنند. دقیق همان رویکرد مخالفان زبان پارسی را دارند که وقتی منطق و سند زبانی و ادبی کم می‌آورند، برچسب‌زنی را آغاز می‌کنند.

  1. نکته‌ی آخر و نتیجه‌گیری؛ در گذشته نزد شاعران متقدم ما فرقی بین «پارسی» و «دری» نبوده است. آن‌ها زبان‌شان را گاهی «دری» خوانده و زمانی «پارسی» که من نمونه‌هایش را در یادداشت پیش‌ترم آوردم. بنابراین، با دشمنان «پارسی» هم با همین منطق مواجه شویم و تلاش کنیم «پارسی» و «دری» را دو زبان جداگانه معرفی نکنیم. وقتی خودمان این یگانگی را نپذیریم و در دام دشمنان این زبان بیفتیم، چگونه انتظار داشته باشیم که آن‌ها پارسی بودن زبان‌مان را بپذیرند؟ آن‌هایی که به هر دلیلی، با «دری» دشمنی و مخالفت می‌کنند، در واقع، با پارسی هم دشمنی و مخالفت کرده‌اند؛ زیرا دری و پارسی یکی است.

 

منابع

حافظ، شمس‌الدین محمد. (۱۳۶۲). دیوان حافظ، با تصحیح پرویز ناتل خانلری. چاپ دوم، تهران: انتشارات خوارزمی.

خسرو قبادیانی، ناصر. (۱۳۸۶). دیوان اشعار ناصر خسرو قبادیانی. تصحیح حاج سید نصرالله تقوی.

سعدی، مصلح‌الدین. (۱۴۰۱). کلیات سعدی. با تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ ششم. تهران: نشر هرمس.

در مورد نویسنده

Avatar photo

عصمت الطاف

نظر بدهید

برای ایجاد نظر اینجا کلیک کنید