عارف پژواک
پس از حاکمشدن دوبارهی گروه طالبان در افغانستان، مناطق مرکزی از جمله ولایت بامیان، مانند دورههای سابق حکومتهای استبدادی پشتون در کشور، شاهد هجوم گستردهی کوچیها و رمههای آنان بوده است. کوچیها و رمههای آنها که بین ۱۰۰ تا هزاران راس گوسفند را شامل میشود، علاوه بر استفاده از علفچرهای عام به استفاده و پایمالکردن زراعت و کشتزارهای دهنشینان محلی و بومی، نسبت به همدیگر سبقت میجویند. افزون براین، کوچیهای مسلّح که مورد حمایت قاطع طالبان قرار دارند، در مسیر رفتوبرگشت و استفاده از علفچرهای عام، به حریم خصوصی و زمینهای زراعتی باشندگان محل و دهنشینان نیز تجاوز میکنند. هرگاه مردم محل و کشاورزهای بومی از تجاوز و پایمالشدن زراعت خود علیه کوچیها شکایت یا ممانعت کنند، فوراً مورد آزارواذیت و حتی مورد حملهی مسلحانه قرار میگیرند. در زیر به مواردی از تجاوز، شکنجه و تخریب مزارع باشندگان محلی هزاره توسط کوچیها و برخورد تبعیض آمیز طالبان با شکایتهای مردم در چند ولسوالی ولایت بامیان میپردازیم. قابل یادآوری است که هویت منابع استفاده شده در این گزارش به دلایل امنیتی، محفوظ است.
۱ . رمههای کوچیها در ولسوالی پنجاب
در سال جاری، بیش از ۱۳۰ رمه گوسفند کوچیها وارد ولسوالی پنجاب ولایت بامیان شده است. این رمهها که هرکدام در حدود یکهزار گوسفند را در بر میگیرد، علاوه براینکه از علفچرهای محلی استفاده میکنند، در مسیر رفتوبرگشت خود، به کشتزارها و زراعت روستاهای این ولسوالی نیز آسیب رساندهاند.
یکی از بزرگان ولسوالی پنجاب که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، میگوید: «در قسمت مسئلهی کوچیها، متأسفانه امسال به اثر تغافلِ پارسالِ آقای سجادی رئیس کمیسیون، که به ۷ الی ۱۱ رمه اجازهی داخلشدن به ولسوالی پنجاب را داد، رمههای زیادی وارد شده است. اگر کمیسیون پارسال به رمههای کوچی راه نمیداد، شاید امسال اینقدر رمه وارد نمیشد. ولی متأسفانه، اکنون ۱۳۲ رمه وارد ولسوالی پنجاب شده که هر رمهی آنان متشکل از ۵۰۰ الی ۱۲۰۰ گوسفند میباشد».
هجوم رمههای کوچی به کشتزارهای کشاورزان ولسوالی پنجاب خسارتهای زیادی وارد کرد که باعث خشم و نارضایتی مردم محل گردید. باشندگان و کشاورزان در مناطق مختلف این ولسوالی، نسبت به پایمالشدن زراعتشان توسط کوچیها اعتراض کردند و در برخی موارد مانع ورود رمههای کوچی روی کشتزارهای خود شدند. کوچیها اما به صدای اعتراض و شکایت مردم توجه نکردند و هرکسی را که سر راه هجوم رمهشان قرار میگرفتند، با اسلحهی دستداشتهی خود،مورد شلیک قرار میدادند.
اولین برخورد کوچیها با مردم محل در منطقهی درازقول ولسوالی پنجاب رویداد. این اتفاق زمانی به وقوع پیوست که یک دهقان بنام محمد ولد رمضان درحال آبیاری زراعت خود بود که با هجوم رمهی کوچیها مواجه شد. رمهی کوچیها بالای کشت و زراعت محمد هجوم میآورد و او مانع حملهی رمه میشود. در این موقع صاحبان گله، که چندین نفر بودند، محمد را میگیرند و او را شدیداً زیر لتوکوب میگیرند.
در دومین مورد، کوچیهای مسلح با رمههاشان در ۱۴ سرطان ۱۴۰۴، در منطقهی مهر ولسوالی پنجاب ولایت بامیان هجوم آوردند. آنان به چراندن علفچرهای مردم محل شروع کرده و بعد به استفاده و پایمالکردن کشتزارهای آنان پرداختند. در ضمن، کوچیها کانالهای آب زراعت باشندگان روستای «نویجانی» در مربوطات «شخلای» منطقهی مهر را نیز قطع کرده تا کشت و زراعت مردم خشک شده و از بین برود. مردم محل برای گفتوگو با کوچیها به محل خیمهها/«غژدی» آنان رفتند، اما به محض رسیدن به آنجا، با حملهی کوچیهای مسلح مواجه شدند. کوچیهای مسلح به تیراندازی بالای مردم شروع کردند، که در نتیجه، دو نفر از مردم محل به نامهای «شیخ جواد» و «پیوند علی» توسط کوچیها اسیر و بقیهی افراد از ساحه فرار میکنند.
به نقل از یک باشندهی محل، مردم موضوع را به ادارهی ولسوالی گروه طالبان در پنجاب خبر دادند و پس از رسیدن نمایندههای ولسوالی، مردم به همراه آنها به محل رویداد رفتند. کوچیها شیخ جواد و پیوند علی را بهشدّت لتوکوب کرده بودند. تمام بدن این دو نفر از شدّت لتوکوب سیاه شده بود و توان راهرفتن نداشتند. شیخ جواد و پیوند علی پس از چندین ماه تداوی در شفاخانههای بامیان و کابل، هنوز از شکستگی استخوان و آسیب گرده رنج میبرند و تحت تداوی قرار دارند.
پس از این رویداد، باشندگان محل به ادارهی ولسوالی عارض میشوند و موضوع به کمیسیون حل منازعات کوچیها و دهنشین حواله میگردد. این کمیسیون بعد از بررسی، مبلغ هشتاد هزار افغانی برای دو نفر لتوکوبشده، دیه تعیین میکند. این در حالی است که قربانیان نزدیک به یک صدو پنجاه هزار افغانی برای تداوی جراحاتشان مصرف کردهاند و هنوز معلوم نیست که کاملاً بهبود پیدا کردهاند یا نه. بدتر از همه اینکه کوچیها به خاطر این جنایتهایشان مورد توبیخ یا سرزنش قرار نگرفتند و تا هنوز به تجاوز و آزارواذیت مردم محل ادامه میدهند.
سومین مورد از حمله و آزارواذیت مردم محل توسط کوچیها در منطقهی «سرای زردسنگ» انجام شده است. کوچیها در ساحهای به نام «جودیدی» با رمههای خود بالای کشتزارهای مردم هجوم میآورند که در این اثنا یک بچه به نام محمد ولد امین مانع ورود رمهی کوچیها بالای زراعت خود میشود. کوچیهای مسلح اما این بچه را هدف گلوله قرار میدهند که در اثر اصابت مرمی در پای راستش زخمی میشود. بهگفتهی منابع محلّی محمد فقط از کوچیها پرسیده بود که چرا رشقهی مرا میچرانید؟ اما یک اوغان به نام نورمحمد ولد گلجر با اسلحهای که در دست داشته، بالای محمد فیر میکند و او را زخمی میسازد. بستگانِ محمد بعداً در کمیسیون عریضه میکنند، ولسوالی و حکومت محلی طالبان در بامیان نیز در جریان قرار میگیرند. پس از مدتی، عریضه و دادخواهی در حکومت محلی طالبان، والیِ این گروه مبلغ ۴۰ هزار افغانی دیه تعیین میکند اما معلوم نیست که این مبلغ به زخمی پرداخت شده است یا نه.
مورد چهارمی که کوچیها بر مزارع مردم محلی در ولسوالی پنجاب حمله کردهاند، در منطقهی «پیرزاد مرکه علیا» بوده است. در این حمله شخصی به نام طاهر ولد محمدعلی شدیداً از سوی کوچیها مورد لتوکوب قرار میگیرد. طاهر در اثر این لتوکوب زخمی میشود و وقتی به شفاخانه مراجعه میکند، پارگی سرش هشت کوک (بخیه) میخورد. او مدت زیادی را برای تداویِ این جراحت در شفاخانهی بامیان و محمدعلی جناح در کابل سپری میکند. طاهر هنوز از اثر این جراحت بهبود کامل پیدا نکرده و وضعیت صحی مناسبی ندارد. بستگان او نیز بعداً در کمیسیون حل منازعات کوچی-دهنشینها و حکومت محلی طالبان در ولسوالی پنجاب شکایت میکنند؛ اما مثل همیشه، در اثر فشار مقامهای محلی طالبان، دعوا به نفع کوچیها فیصله میشود. براساس فیصلهی کمیسیون، کوچیها باید مبلغ ۷۰ هزار افغانی به طاهر دیه بدهد؛ مبلغی که طاهر چند برابر آن را تنها برای تداوی خود در شفاخانههای بامیان و کابل مصرف کرده و هنوز از درد و آثار جراحتهای حملهی کوچیها رهایی نیافته است. علاوه بر حملهی کوچیها بالای مردم و آزارواذیت آنها، زراعت و محصولاتِ روستانشینها در ولایت بامیان نیز از هجوم کوچیها مصون نمانده است.
یک منبع محلی که میخواهد هویتاش در گزارش محفوظ بماند، به جادهی ابریشم میگوید: «حملهی کوچیها بالای زراعت مردم خیلی گسترده بوده است. وقتی ۱۳۲ رمه در یک منطقه وارد شود؛ مجال گنجایش نخواهند داشت. هجوم رمههای کوچی بالای مزارع و کشتزارهای مردم در ولسوالی ورس، خسارات زیادی وارد کرده است. خسارات در منطقهی «سرخجوی» و «درازقول» خیلی زیاد بوده و صدها پشتاره علف و دهها سیر تخمریز کشتزارهای گندمِ مردمِ محل، در اثر هجوم رمههای کوچی، نابود شده است».
منابع محلی به جاده ابریشم، یادآور شدهاند که کوچیها در منطقهی «خم» در ولسوالی پنجاب با رمههاشان بالای زراعت مردم هجوم آوردند و کشتزارها و محصولات آنها را نابود کردند. همچنین کوچیها در منطقهی «پشته تگاب برگ» که به نام «کتهتاله» یاد میشود با رمههای خود حمله کرده و صدها پشتاره علف جمعآوری و تهیهشدهی مردم محل را نابود کرده و تاله و رشقههای شان را تخریب کردهاند.
در یک مورد دیگر، کوچیها با رمههاشان در منطقهی «پشته غرغری» و «پایه سنگ» پنجاب هجوم آورده و در حدود پنجاه پشتاره علف جمعآوری شده یک شخص به نام «مدیر حیدر» را تخریب کرده است. کوچیها همچنین زمینهای زراعتی، رشقه و تاله مردم را چرانیده و پایمال کرده است.
منابع محلی به جادهی ابریشم میگویند که در مناطق مختلف بامیان، به جان و مال مردم بهویژه محصولاتِ زراعتی آنها از طرف کوچیها زیان رسیده است. عرایض این مردم در کمیسیون موجود است؛ اما معلوم نیست که به شکایتهای مردم رسیدگی میشود یا خیر؛ زیرا به گفتهی آنها:«کمیسیون، یک کمیسیون ساختگی و تصنّعی است و بر طبقِ طبع و میل کوچیها ساخته شده است. اعضای محلی این کمیسیون به دردبخور مردم نیستند و به عرایضی که از جانب مردم به این کمیسیون میرسد، رسیدگی نمیشود».
بهگفتهی منابع، در حدود ۱۰ الی ۱۲ عریضه از مردم در کمیسیون موجود است که متأسفانه، به دلیل موجودیت بعضی افراد خاص (آقای سجادی، سیدغلام، سیدفرقانی و نمایندههای کوچیها) در کمیسیون، شکایتهای مردم مورد پیگیری قرار نمیگیرد.
- کوچیها در ولسوالی شیبر چراگاههای عام را به مردم محل اجاره میدهند
ولسوالی شیبر ولایت بامیان، که با ولایت میدان وردک هم سرحد است، سالانه شاهد حضور بیش از ۴۰ رمهی کوچیها است. به نقل از منابع محلی، کوچیها همراه با رمههاشان همهساله به سر کوتل شیبر، سر جولا، سر عراق، سر جوقول، سر کالو، منطقه قفزار و چندین منطقه و ساحهی دیگر ولسوالی شیبر، میآیند.
به نقل از منابع محلی، در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، در چندین ساحهی ولسوالی شیبر، کوچیها همراه رمههاشان آمدهاند و علفچرهای باشندگان محل را تصاحب کردهاند. منابع میگویند این کوچیها از طایفهای به نام حسنخیل است و مدعیاند که بخشهای زیادی از علفچرهای مربوط به هزارههای ولسوالی شیبر متعلق به آنها است.
منابع تأیید میکنند که این کوچیها در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، ناوهها/درهها را دوباره به باشندگان محل به اجاره دادند و از هر ناوه بین یک لک تا یک لک و بیست هزار افغانی اجاره گرفتند. منابع محلی میگویند که در سال ۱۴۰۴ خورشیدی کوچیها کمتر در ساحه حضور دارند؛ اما مانع چراندن رمههای مردم محل در ساحات مربوط به علفچرها میشوند. کوچیها به مردم محل اجازه نمیدهند که مثل سالهای قبل در ساحات علفچر مربوط به خود، ییلاق بروند.
به نقل از منابع محلی، این کوچیها ضمنِ اینکه علفچرهای باشندگان محل در برخی از ساحات ولسوالی شیبر را تصرّف کرده و سالانه از این ناحیه آسیب جدّی به اقتصاد آنها وارد میکنند؛ در چندین ساحه به خاطر چراندن رمهها و گوسفندهای دهنشینان، از آنان پول گرفتهاند. کوچیها درحالی از دهنشینان و مالداران بومی هزاره، بهدلیل استفاده از علفچرهای عامه، پول میگیرند که براساس بند سوم، مادهی بیست و هفتم، قانون علفچر (۱۴۰۱)، تصویبشدهی شورای وزیران طالبان: «حق استفاده و بهره برداری از چراگاه قابل خرید و فروش نبوده و مرتکب آن مورد پیگرد عدلی و قضایی قرار میگیرد». اما در مورد تخطیها و جرایم کوچیها، طالبان هیچگونه اقدام عملی حتی در حد محکومکردن و پخش یک اعلامیهی ساده از خود نشان ندادهاند.
نظر بدهید