جنگ سرزمین؛ روستای رشک بامیان چگونه تخلیه شد؟

اسحاق جویا

محکمه‌ی ابتدائیه‌ی طالبان در ولسوالی پنجاب بامیان به تاریخ ۱۹ سرطان-۱۴۰۴-دستور تخلیه‌ی روستای رشک را به باشندگان آن ابلاغ کرد. منبعی که نخواست نامی از او در گزارش برده شود، می‌گوید حکم تخلیه‌ی رشک توسط طالبان در حالی صادر شده است که هنوز هم دعوای حقوقی میان باشندگان محل و کوچی‌ها بر سر زمین‌های این روستا، جریان دارد. منبع می‌افزاید که تا کنون دوسیه‌ی حقوقی به دادگاه عالی طالبان ارسال نشده و حکم نهایی در این مورد، صادر نگردیده است.

روایت منازعه

اسنادی که در اختیار جاده‌ی ابریشم قرار گرفته‌، نشان می‌دهند که دو نفر کوچی به نام‌های «تاتا» و «یاگل» طی یک عریضه عنوانیِ ولسوالی پنجاب، در سال ۱۴۰۱، بالای زمین‌های رشک از مربوطات منطقه‌ی پشته‌ی غرغری پنجاب بامیان، ادعای مالکیت می‌کنند. بعد از آن، دوسیه به کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین در پنجاب ارسال می‌شود. کمیسیون پنجاب طی دو ماه، قضیه را در کمیسیون حل منازعات کوچی و ده‌نشین در مرکز بامیان ارسال می‌کند.

یکی از باشندگان رشک می‌گوید که دوسیه‌ی حقوقیِ آن‌ها مدت یک سال در کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین در مرکز ولایت بامیان باقی مانده است. به‌گفته‌ی او در اوایل سال ۱۴۰۲، والی بامیان دو نفر از باشندگان روستای رشک، به نام‌های محمد و عوض دانش، را به بامیان احضار کرد و به آن‌ها گفته بود که زمین‌های رشک را به کوچی‌ها واگذار کنند. محمد و دانش، این دستور والی را نادیده می‌گیرند و به خانه‌های‌شان برمی‌گردند.

یکی دیگر از زمین‌داران رشک می‌گوید که در جوزای ۱۴۰۲، جلسه‌ی کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین در مرکز بامیان دایر شد. به‌گفته‌ی او طرفین دعوا نیز در آن حاضر بودند. در همان جلسه کوچی‌ها مدعی شده بودند که فیصله‌ای از سال ۱۴۰۱ در اختیار دارند که نشان می‌دهد حق با آنان است. باشندگان رشک اما می‌گویند که آن فیصله فاقد اعتبار قانونی و حقوقی است؛ به این دلیل که یکی از طرفین دعوا در جلسه حضور نداشته است. در حقیقت، فیصله‌ی ۱۴۰۱ در غیاب زمین‌داران رشک و یک‌جانبه صادر شده است. در جلسه‌ی جوزای ۱۴۰۲، اعضای غیرهزاره‌ی کمیسیون حل منازعات کوچی و ده‌نشین، تاکید کردند که باید فیصله‌‌ی سال قبل (۱۴۰۱)، در رابطه به زمین‌های رشک، تأیید شود؛ اما اعضای هزاره‌تبار این کمیسیون فیصله را نادیده گرفتند. در پیوند به عدم واگذاری زمین‌های رشک به کوچی‌ها؛ اما عبداللّه سرحدی، والی طالبان برای بامیان در ۲۷ جوزای ۱۴۰۲، دستور  می‌دهد که چهار تن از باشندگان رشک به‌نام‌های عبداللّه، محمد، انور و علی‌حسین بازداشت و زندانی شوند. آنان برای سه روز در زندان طالبان در بامیان ماندند.

سندی که در اختیار جاده‌ی ابریشم قرار گرفته‌، نشان می‌دهد که به تاریخ ۱۲ سرطان ۱۴۰۲ نیز، هیأتی متشکل از نمایندگان کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین و اداره‌ی اقوام و قبایل بامیان، به پشته‌ی غرغری سفر می‌کند و حکم این کمیسیون، مبنی بر واگذاری زمین‌های رشک به کوچی‌ها را به باشندگان رشک ابلاغ می‌کنند. باشندگان رشک اما فیصله‌ی یک جانبه‌ی کمیسیون را ناعادلانه خوانده و آن را نمی‌پذیرند. بازهم اداره‌ی طالبان در پنجاب، چهار نفر از باشندگان رشک به نام‌های عوض دانش، محمد، انور و علی‌حسین را به مدت سه روز زندانی می‌کنند. به دنبال آن، زندانیان را به مرکز بامیان منتقل می‌کنند و این بار مورد بازجویی، سرزنش و سرکوب شخص والی قرار می‌گیرند.

همچنان اسناد نشان می‌دهند که به تاریخ ۲ سنبله ۱۴۰۲، هیأتی به سرپرستی شخصی به ‌نام حاجی اصیل کوچی، رئیس کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین، برای تهیه‌ی یک گزارش برای والی بامیان به روستای رشک می‌روند. اما سرحدی این گزارش را با کمیسیون شریک نمی‌کند. مطابق اسناد، هیأت برای تهیه‌ی گزارش و مهر تأیید‌گذاشتن به قباله‌ی کوچی‌ها به روستای رشک می‌روند، پس از بررسی می‌نویسند که اسناد کوچی‌ها صحت دارند.

مطابق این گزارش در سال ۱۴۰۲، کمیسیون حل منازعات کوچی و ده‌نشین در بامیان، قضیه را به نفع کوچی‌ها فیصله و زمینه‌ی کوچ‌ اجباری باشندگان رشک را فراهم می‌سازند. زمین‌داران رشک، که اکنون از ساحه فراری‌اند، می‌گویند که همچنان به‌تاریخ ۲۰ سنبله ۱۴۰۲، دو نفر از باشندگان رشک به نام‌های محمد و دانش به فرمان والی به مرکز بامیان احضار گردیده و مدّت شش روز زندانی می‌شوند. به تاریخ ۴ میزان ۱۴۰۲، نیز هیأتی به سرپرستی شخصی به نام سید جاوید، از جانب قوماندانی امنیه‌ی طالبان به پنجاب می‌روند. این هیئت مسئولیت تطبیقِ فیصله‌ی سال ۱۴۰۱ کمیسیون حل منازعات را به عهده داشته است. سید جاوید تلاش می‌کند که با زور، نشانِ انگشتِ باشندگان رشک را پای فیصله‌ی کمیسیون حل منازعات بگیرد؛ اما آنان از ساحه فرار می‌کنند.

در پیوند به فیصله‌های یک‌جانبه‌ی کمیسیون حل منازعات کوچی و ده‌نشین، تعدادی از ساحات مختلف هزاره‌جات، که طرف دعوای حقوقی کوچی‌ها بوده‌اند، به کابل سفر می‌کنند. آنان حکمی از دادگاه عالی طالبان می‌آورند که  تمام دوسیه‌های حقوقی از کمسیون‌های حل منازعات کوچی و ده‌نشین به محاکم انتقال داده شود. یکی از باشندگان رشک می‌گوید که با این حکم دادگاه، دوسیه‌ی آن‌ها به محکمه‌ی ولسوالی پنجاب تحت بررسی قرار می‌گیرد. او می‌افزاید دو ماه بعد از حکم دادگاه، یعنی در سال ۱۴۰۲، محکمه‌ی پنجاب نیز دعوا را به نفع «تاتا و یاگل» فیصله می‌کنند؛ اما همچنان باشندگان رشک آن را نمی‌پذیرند. آن‌ها می‌گویند: «ما فیصله را قبول نکردیم. بعد از استیناف‌خواهی و بررسی اسناد در محکمه‌ی مرافعه‌ی بامیان، اعتراض‌ها و استدلال‌های ما نقض و دوباره به ولسوالی پنجاب مسترد شد. بعد از آن، کوچی‌های طرف دعوا (تاتا و یاگل) رد قضیه را رها کردند. قضیه همین‌جا خوابید».

دعوای دیگر کوچی‌ها

اسنادی که در اختیار جاد‌ی ابریشم قرار گرفته، نشان می‌دهند که به تاریخ ۷/ ۶/ ۱۴۰۳ خورشیدی، دو نفر کوچیِ دیگر به‌نام‌های «اول‌گل» و «وردک»، طی یک عریضه عنوانیِ ولسوالی پنجاب ولایت بامیان، بالای بخشی از زمین‌های روستای رشک ادعای مالکیت می‌کنند. محکمه‌ی ابتدائیه‌ی پنجاب، بعد از دو ماه، دوباره به نفع کوچی‌ها فیصله‌ صادر می‌کند.

باشندگان رشک همچنان فیصله‌ی محکمه‌ی پنجاب را نا عادلانه می‌دانند و عریضه‌ای علیه آن رسماً به محکمه‌ی مرافعه‌ی بامیان می‌سپارند. فیصله‌ی محکمه‌ی ابتدائیه‌ی پنجاب نقض می‌شود؛ اما دوسیه دوباره به پنجاب مسترد می‌گردد. طبق گفته‌ی باشندگان رشک: «زمانی‌که دوسیه برای بار دوم به پنجاب ارسال شد، محکمه‌ی ابتدائیه به طرفین دعوا گفتند: به خاطری که قضیه‌ی شما بزرگ است، باید دوسیه‌ی شما در محکمه‌ی مرافعه بامیان بررسی شود. رئیس محکمه‌ی مرافعه که شخصی به‌‌ نام میرآغا هاشمی است، طی سفرش به پنجاب، به محکمه‌ی این ولسوالی دستور داد که دوسیه‌ی حقوقی باشندگان رشک و کوچی‌ها را به بامیان ارسال کند. بعد از آن، دوسیه به مرکز بامیان انتقال پیدا کرد».

یکی از باشندگان رشک می‌گوید که محکمه‌ی مرافعه‌ی بامیان بدون بررسیِ دوسیه، حکم محکمه‌ی ابتداییه‌ی ولسوالی پنجاب را تأیید و برای تطبیق به پنجاب ارسال کرد.

 ناامیدی و تمیزخواهی

باشندگان رشک بار دیگر حکم محاکم بامیان مبنی بر واگذاری تمام زمین‌های این روستا را به کوچی‌ها، نمی‌پذیرند. آنان به تاریخ ۱/ ۴/ ۱۴۰۴ هجری خورشیدی، طی عریضه‌ای از دادگاه عالی طالبان در کابل می‌خواهند که دوسیه‌ی آنان به دیوان مدنی تمیز در مرکز (کابل) بررسی شود. اسناد نشان می‌دهند که ریاست محکمه‌ی تمیزِ مرکزی دادگاه عالی در کابل به تاریخ ۱/ ۴/ ۱۴۰۴ خورشیدی ، به محکمه‌ی مرافعه‌ی بامیان دستور می‌دهد که مطابق حکم مکتوب نمبر ۳۰۵ مورخ ۷/ ۱۱/ ۱۴۰۳ خورشیدی، در این رابطه اجرائات نماید. محکمه‌ی مرافعه‌ی بامیان نیز ذیل آن به تاریخ ۱۸/ ۴/ ۱۴۰۴ خورشیدی، به محکمه‌ی ابتداییه‌ی پنجاب دستور می‌دهد که در مورد دوسیه‌ی متذکره با در نظر داشت حکم محکمه‌ی تمیز مرکزی و مطابق حکم مکتوب شماره ۳۰۵، اجرائات نماید. تاکنون جاده‌ی ابریشم موفق نشده به محتوای مکتوب ۳۰۵ دادگاه عالی طالبان در پیوند به واگذاری زمین‌های رشک به کوچی‌ها، دست پیدا کند.

حاتم‌بخشی به کوچی

باشندگان رشک می‌گویند که در دور اول دو نفر کوچی به نام‌های «تاتا» و «یاگل» در سال ۱۴۰۱ بالای بخشی از زمین‌های رشک ادعای مالکیت کردند. در دور دوم، دو کوچی دیگر به نام‌های «اول‌گل» و «وردک» بالای بخشی از زمین‌های روستای رشک ادعای مالکیت کردند. اول‌گل بالای «یک خورد» و وردک بالای «یک‌چُروک» زمینِ رشک ادعای مالکیت کردند. ادعای آن‌ها در عریضه‌ی رسمی که عنوانی محکمه‌ی ابتدائیه‌ی ولسوالی پنجاب، نوشته‌ شده است، درج شده است. باشندگان رشک می‌گویند که تمام زمین‌های این روستا پنج خانه ملک (پنج دفتر) است. کوچی‌ها صرف بالای یک خورد و یک چُروک ادعای مالکیت کرده‌اند؛ اما محکمه‌ی ابتدائیه‌ی پنجاب، حکمِ تسلیمِ واگذاری پنج دفتر زمین رشک را به کوچی‌ها صادر کرده است.

باشندگان رشک چه می‌گویند؟

باشندگان رشک، عریضه‌ای که عنوانی ریاست محکمه‌ی تمیز طالبان در کابل نوشته‌اند، گفته‌اند: «ما و پدر‌کلان‌های ما زمین‌های روستای رشک را به کسی نفروخته‌ایم و کسی به وکالت از ما نیز چنین نکرده است. ما بیشتر از ۲۰۰ سال است که بالای زمین‌های رشک متصرّف هستیم و برای اثبات ادعای خود در این زمینه اسناد ملکیت شرعی و عرفی و سندهای مالیه‌دهی به حکومت‌های قبلی را به‌صورت متواتر داریم».

باشندگان رشک می‌افزایند که اول‌گل و وردک بالای بخشی از زمین‌های رشک ادعای مالکیت کرده‌اند و نیز اسناد در اختیار ندارند که این زمین‌ها را از پدران آن‌ها خریده باشند: «از زبان هیچ یک از پدرکلان‌های ما سند خرید زمین ندارند. سند کوچی از کوچی دیگر است. اول‌گل و وردک بخشی از زمین‌های رشک را از کوچیِ دیگری به نام حضرت محمد خریده‌اند. همچنان به محاکم گفتیم که ما هیچ قرابتی با حضرت محمد نداریم و پدرکلان‌های ما نیز با او قرابتی نداشته‌اند».

باشندگان رشک می‌گویند که محکمه‌ی پنجاب، یگانه دلیلی که برای حکم ظالمانه‌ی خود می‌آورد این است که به باور آنان سند کوچی‌ها «ثبت محفوظ» است. آنان می‌افزایند که سند «ثبت محفوط» کوچی‌ها نیز ساختگی و جعلی است. «یکم) سند کوچی‌ها از زبان پدر و پدرکلان‌های ما نیست. دوم) سند ثبت محفوظ با اصل سند مغایرت دارد. سوم) سند ثبت محفوظ از دادگاه عالی به‌صورت رسمی و طی مکتوب خواسته نشده است. جعلی و ساختگی معلوم می‌شود».

زمین‌داران رشک می‌گویند که آنان سند شرعی‌ای در اختیار دارند که تمام رشک را در بر می‌گیرد و از سال ۱۳۲۵ خورشیدی است؛ در‌حالی‌که سند کوچی‌ها از سال ۱۳۳۸ است؛ یعنی فاصله بین آن‌ها ۱۳ سال است.

سندی که در اختیار جاده‌ی ابریشم قرار گرفته است نیز، نشان می‌دهد که محاکم بامیان اسناد حقوقی طرفین دعوا را بدون در نظر داشت اصول و مقررات اداری، به دست کوچی‌ها داده است. طبق اسناد کوچی‌ها‌ دوسیه‌ها را از پنجاب به مرکز بامیان و از آن‌جا پس به پنجاب آورده است. مطابق اسناد، مدیر افغان‌پست ذیلِ عریضه‌ی باشندگان رشک، نوشته است که دوسیه‌ی آنان از طریق این پست منتقل نشده است. باشندگان رشک می‌گویند که کوچی‌ها با همکاری طالبان اسناد را دست کاری می‌کنند و آن را بدون درنظرداشت مقررات اداری از جایی به جای دیگر، می‌فرستند.

خدابخش(مستعار) می‌گوید: «با دریافت دستور تخلیه از جانب محکمه‌ی پنجاب، باشندگان رشک در هراس ازدست‌دادن زمین‌های‌شان بدون درنظرگرفتن عدالت است». باشندگان رشک می‌گویند که دادگاه‌های طالبان در پنجاب، بامیان و کابل، بدون طی مراحل قانونی و اصولی، حکمِ ناعادلانه صادر کرده‌اند و اسناد جعلی را بر اسناد شرعی و قانونی ترجیح داده‌اند. آنان می‌گویند که تخلیه‌ی رشک توسط طالبان خلاف قانون است. بررسی‌های جاده‌ی ابریشم نیز، نشان می‌دهد که والی طالبان در بامیان، تلاش کرده است زمین‌های رشک را بدون فیصله‌ی قانونی و حقوقی، به کوچی‌ها واگذار نماید.

تخلیه‌ی رشک

نیروهای مسلّح طالبان به تاریخ ۶ اسد ۱۴۰۴، برای واگذاری زمین‌های رشک به کوچی‌ها، به این روستا می‌روند. منابع محلی به جاده‌ی ابریشم گفته بودند که قبل از هجوم نیروهای طالبان به رشک به دستور والی بامیان، مردان روستا به دلیل ترس از بازداشت، به کوه‌ها فرار می‌کنند و تا اکنون آواره‌اند. این باشنده‌ی روستای رشک می‌گوید که مردم این روستا، تاکنون سه بار از ستره ‌محکمه‌ی گروه طالبان حکم آورده‌اند تا دوسیه‌ی حقوقی‌شان به ستره ‌محکمه در کابل انتقال داده شود؛ اما محکمه‌ی ابتدائیه‌ی ولسوالی پنجاب و محکمه‌ی ولایت بامیان، به این احکام و دستورها توجّهی نکرده‌اند و اکنون، شخص والی، با استفاده از زور می‌خواهد باشندگان محل را از روستا بیرون کرده، زمین‌های روستا را به کوچی‌ها واگذار نماید.

اسنادی که در اختیار جاده‌ی ابریشم قرار گرفته‌اند نیز تأیید می‌کنند که باشندگان روستای رشک، دو مورد حکم ستره ‌محکمه‌ی گروه طالبان، مبنی بر بررسیِ دقیق دوسیه‌ی حقوقی‌شان، را با خود داشته‌اند و این احکام را نیز به محکمه‌ی ولسوالی پنجاب سپرده‌اند. طالبان زمین‌های روستای رشک را به کوچی‌ها واگذار کردند و ۲۵ خانواده‌ی روستای رشک را کوچ اجباری داده‌اند. به‌گفته‌ی منابع، در همان روزی که باشندگان رشک توسط طالبان کوچ اجباری داده شدند، افراد مسلحِ  این گروه به کوه‌ها برآمدند تا مردان روستا را بازداشت کنند.

آوارگان رشک می‌گویند که همزمان با هجوم نیروهای مسلّح طالبان به این روستا، کوچی‌های طرف دعوا، با خود از بازار گلی قفل آورده بودند و با هجوم به خانه‌ها، آن‌ها را قفل زدند و اموال و وسایل خانه‌ها را نیز بیرون ریختند. زنان و کودکان رشک در بیرون از خانه‌ها‌شان خیمه (چادر) برپا کردند و تعدای نیز در مسجد روستا ساکن شدند. به دنبال آن، طالبان سه فرد مسلّح را در روستای رشک مستقرّ می‌کنند تا باشندگان روستا نتوانند به خانه‌هاشان بازگردند و اگر مردان دوباره به روستا آمدند، نهایت بازداشت شوند.

به تاریخ ۷ اسد ۱۴۰۴، طالبان بار دیگر به روستای رشک هجوم می‌آورند و تعدادی از همسایه‌ها (اجاره‌داران) و صاحبان اصلیِ زمین را از دشت‌ها و کوه‌ها جمع کرده و به‌زور و اجبار از آنان اقرار و اعتراف می‌گیرند که بعد از این اجاره‌ی‌ زمین‌ها را به کوچی‌ها واگذار نمایند. یک باشنده‌ی روستای رشک، که خود شاهد این صحنه بوده، می‌گوید:«افراد مسلّح طالبان به من دستور داد که چیزی را که آنان می‌خواهند بازگو کنم، تا آنان ویدیو بگیرند و من نتوانستم حرف آنان را درست بازگو کنم و در آن زمان آنان از گوش‌هایم کش کردند و مرا تهدید کردند».

کوچ اجباری باشندگان روستای رشک توسط طالبان، در رسانه‌ها و فضای مجازی بازتاب گسترده داشت. برخی از چهره‌های سیاسی و فعالین مدنی و حقوق بشر نیز در این مورد، واکنش نشان دادند. اما به نظر می‌رسد این واکنش‌ها نتوانست در تصمیم طالبان تغییر ایجاد کند. برخی از باشندگان روستای رشک همچنان آواره‌اند و زمین‌ها در اختیار کوچی‌ها قرار گرفته است.

به نقل از منابع محلی، پس از آن‌که طالبان حکم محکمه‌ی ابتدائیه‌ی ولسوالیِ پنجاب را در مورد کوچ اجباری باشندگان روستای رشک و واگذاری زمین‌های آن‌ها به کوچی‌ها، تطبیق کردند، تعداد از باشندگان این روستا به کابل رفتند تا راهی برای از سرگیری دعوای حقوقی‌شان و بررسی دوباره‌ی قضیه از سوی دادگاه عالی، پیدا کنند؛ اما با مراجعه‌ی مکرر باشندگان روستای رشک به مراجع مختلف، تاکنون هیچ ارگانی، به شمول دادگاه عالی طالبان، دستور بررسی دوباره‌ی قضیه را صادر نکرده است. منابع می‌افزایند که دادگاه عالی طالبان به باشندگان رشک گفته است که به ولسوالی پنجاب بروند و در آن‌جا عریضه کنند: «اگر عریضه‌ی شما مبنی بر از سرگیری دعوای حقوقی را محکمه‌ی ولسوالی پنجاب امضا نکرد، در آن صورت ما برای شما حکم صادر می‌کنیم». اما یکی از باشندگان روستای رشک در این مورد می‌گوید: «اگر ما به ولسوالی پنجاب برویم، گروه طالبان ما را بازداشت و زندانی می‌کنند و ممکن است پای فیصله‌ی یک جانبه‌ی محکمه، نشان انگشت ما را بگیرند».

در تازه‌ترین مورد، براساس اطلاعات منابع محلی، کوچی‌ها علوفه‌های صاحبان زمین روستای رشک را نیز جمع آوری کرده و آن را فروخته است. منابع می‌گویند که حدود دو هفته قبل، کوچی‌ها رشقه‌ها و سایر علوفه‌های باشندگان روستای رشک را دِرَو کردند و آن را فروختند و پس از آن کچالوهای صاحبان زمین را نیز از زمین‌ها جمع کرده و به فروش رساندند. باشندگان روستای رشک کوچ اجباری داده شدند و زمین‌هاشان را کوچی‌ها تصاحب کردند. بررسی اسناد و مدارک و صحبت با منابع محلی مختلف در این مورد نشان می‌دهند که طالبان به‌شمول والیِ این گروه در بامیان، در تمام مراحل از کوچی‌ها حمایت کرده و محکمه‌ی ابتداییه‌ی ولسوالی پنجاب نیز با کوچی‌ها همسو بوده است.

تصرّف زمین‌های هزاره‌ها توسط کوچی‌ها با حمایت طالبان در بامیان، صرف به روستای رشک خلاصه نمی‌شود. در چندین نقطه‌ی دیگر بامیان نیز، تاکنون کوچی‌ها براساس فیصله‌های کمیسیون حل منازعات کوچی‌ها و ده‌نشین، زمین‌های بسیاری از هزاره‌ها را تصاحب کرده‌اند و ده‌ها دعوای حقوقی دیگر نیز در محاکم ولایت بامیان میان کوچی‌ها و باشندگان محل جریان دارد.