مرد نمیرد به مرگ، مرگ از او نامجوست
نام چو جاوید شد، مردنش آسان کجاست؟
خلیلالله خلیلی
دکتر محمدصادق دهقان
فراز و نشیبهای زندگی استاد محمدیونس طغیان ساکایی از زندگی در افغانستان، مهاجرت به پاکستان و غربت غرب با وجود دشواریهای بسیار که بر جان و دلش زخم میزد، سبب نشد از شریف زیستن دست بردارد. به قول واتسلاو هاول، «از پلیدیهای استبداد یکی هم این است که شریف زیستن را مدام دشوارتر میکند. استبداد کارش این است که هر روز آدمهای بیشتری را مجبور به انتخاب بین شرافت و آسایش کند».
ساکایی با دارا بودن چهره علمی، پژوهشی، دانشگاهی، فرهنگی و اجتماعی و تمرکز بر پرورش در کنار آموزش هرگز از آگاهیبخشی به مردم به ویژه نسل جوان، حفظ روحیه امیدواری در مقابله با ظلمت و عدالتجویی دست نکشید. شخصیت چندبعدی ساکایی در همه دورههای زندگی به ویژه مقاومت و ستیز در برابر استبداد، تبعیض، انحصار و بیعدالتی همچنان برای همگان الگوبخش است. از این رو، در این دوره که سیاهی و تباهی استبداد دینی و قومی در کنار هیاهوسالاری جمعی همه فضای عمومی را تسخیر کرده، نبودنش، آسیبی بزرگ برای جامعه ماست.
نخستین برخورد نزدیکم با استاد محمدیونس طغیان ساکایی در دفتر کارش در دانشکده ادبیات دانشگاه کابل بود. با دانشجویانش که برای نشان دادن تکلیفهای درسی و امتحانی خود یا پرسان موضوعهای درسی به او مراجعه میکردند، با بردباری، آرامش و خوشرویی تمام پاسخ میداد. در گذشته هم او را دیده و سخنانش را شنیده بودم، ولی این بار، صدایش در حنجره دیگرگونه بود.
نشستیم و قصه کردیم و چای نوشیدیم. در تداوم سنّت جشنواره ادبی «قند پارسی» برای نکوداشت یک چهره اثرگذار در عرصه فرهنگ و ادب فارسی که «خانه ادبیات افغانستان» آن را برگزار میکرد، استاد ساکایی، نامزد این بخش از دهمین دوره این جشنواره بود. با نوشتههای او در زمینه شاهنامهپژوهی به صورت کلی آشنا بودم، ولی دوست داشتیم آنها به صورت مجموعه مدوّن در دسترس علاقهمندان قرار گیرد. قرار گذاشتیم که استاد ساکایی، آثارش را در این زمینه مرتب و منظم کند و در اختیار ما بگذارد برای ویرایش و چاپ. سوگمندانه، نامرادی زمانه، فراگیری کرونا، فروپاشی نظام سیاسی در کشور و آوارگی بیشتر اهل فرهنگ به چهارسوی گیتی نگذاشت آن نکوداشت برگزار شود.
با این حال، دو سال پس از فروپاشی قرار شد آثار استاد ساکایی در قلمرو شاهنامهپژوهی در مجموعه «هفت خوان» در انتشارات «تاک» منتشر شود. از آن پس به صورت تلفنی و ایمیلی با هم در ارتباط بودیم و در بخشهای مختلف آمادهسازی پنج کتاب در این مجموعه با همدیگر رایزنی میکردیم. همدلی و همراهی، گشادهرویی، بردباری، خوشدلی، فروتنی و ریزبینی، ویژگیهایی بود که در این دوره همنشینی با ایشان در نهاد نیکویشان یافتم. در پژوهشهایی که به سرانجام رسانده بود، جستوجوگری برای دیدن بیشترین منابع، دقت نظر در پیچیدگیهای موضوعی، نگریستن به موضوعها از جنبههای گونهگون، تلاش برای پرداختن به موضوعهای نو و بدیع، سبک نوشتاری نیکو و تواضع علمی مشهود است. افزون بر آن، عشق به سرزمین نیاکان، اندوه از نابسامانی این مرزبوم و تلاش برای کاستن از درد مردمان در گفتار، نوشتار و رفتارش موج میزد.
هر چند جسم مادی آن مرد بزرگ در میان ما نیست، تأثیر معنوی او هنوز جاری است و حال میتوان این نوشتهها را نیز بر مجموعه آثار استاد ساکایی افزود:
داستان «دوازده رخ» و موقعیتهای گودرز و پیران در شاهنامه فردوسی
شاهنامه، خود، هیچ نیست، مگر حـدیـث رسـتم
پلههایی بر کاخ بلند (مجموعه مقاله درباره شاهنامه و فردوسی)
که جمشید کی بود و کاووس کی (درنگهایی دیگر درباره شاهنامه فردوسی)
پند آموزگار (مجموعه بیست و دو گفتار از شاهنامه فردوسی)
نظر بدهید