حیات الله رهیاب
زندهیاد دکتر ساکایی شخصیت چندبُعدی داشت و میتوان از زوایای مختلف بهشخصیت او نگریست. اگر دکتر ساکایی را در لباس معلم و آموزگار نگاه کنیم، با معلمِ پُرافتخار و رسالتمند روبهرو هستیم. اگر از منظر پژوهش بهدکتر ساکایی نگاه کنیم او را در هیات یک پژوهشگر کممانند میبینیم. اگر بهدکتر ساکایی بهمثابهی چهرهی فرهنگی-اجتماعی نگاه کنیم، بازهم او را شخصیتِ متعهد و متشخص در مییابیم. همین شخصیت چندوجهی دکتر ساکایی او را در میان خیلیها محبوب ساخته است. بدیهی است که نام و یادش در افکار و آثار اهالی فرهنگ و ادب جاوید خواهد ماند و بهنیکویی یاد خواهد شد. در این یادداشت، بهکارنامهی درخشان پژوهشی زندهیاد دکتر ساکایی، نگاهی میاندازیم.
دکتر ساکایی در یکی از صحبتهای تلویزیونیاش میگوید، از نوجوانی شیفته و علاقهمند شاهنامه شده است و تحقیقاتش را در این زمینه ادامه داده و در دانشگاه نیز مضمون مورد تدریسش همین فردوسیشناسی و شاهنامهپژوهی بوده است. در اینجا ما بهاین نتیجه میرسیم که دکتر ساکایی در انتخاب موضوع و متنِ مورد تحقیقش بسیار آگاهانه عمل کرده و شاهنامه؛ متنِ غنی را حوزهی کاری و تحقیقیاش انتخاب کرده است. شاهنامه، کتاب بسیار غنامندی است و از لحاظ موضوع و محتوا متنِ پویا و زایا است که ما در روزگار معاصر شاهد این مهم هستیم که پژوهشهای مختلف بینارشتهای در بستر متن شاهنامه و اندیشهی فردوسی صورت گرفته بهخوبی نشان میدهد که شاهنامه پهنههای مختلف زندگی بشر را پوشش میدهد؛ از آیین شهریاری و سیاستورزی گرفته تا عدالت و دادورزی، از خِردمداری گرفته تا نامداری و آزادی و دیگر مسایل زیست بشری. با فهم و درک چنین مسایل، ارزش و اهمیتِ شیفتگی دکتر ساکایی بهشاهنامه را در مییابیم.
کتابها
۱. در شناخت فردوسی و شاهنامه
۲. نظم دُرّ دری (متون حماسی) این کتاب درسنامهی متون منظوم حماسی است.
۳. شهر رویایی من کابل
۴. تاریخ ادبیات در سدهی هفتم و هشتم هجری (عصر مغول) این کتاب با رویکرد تاریخ ادبیاتنگاری نوشته شده که علاوه بر اطلاعات ادبی-فرهنگی در دورهی مغول، حاوی اطلاعات تاریخی نیز است.
۵. تاریخ ادبیات در سدهی نهم و دهم هجری (عصر تیموریان) این کتاب نیز با رویکرد تاریخ ادبیاتنگاری نوشته شده که علاوه بر اطلاعات ادبی-فرهنگی عصر تیموریان، حاوی اطلاعات تاریخی و اجتماعی نیز است.
۶. متون تاریخی برای فوق لیسانس (درسنامه برای دانشجویان ادبیات فارسی)
۷. متون تعلیمی برای دورهی فوق لیسانس (درسنامه برای دانشجویان ادبیات فارسی)
۸. خانوادههای گودرز و پیران در شاهنامه
این کتاب با این آرزومندی تحریر شده تا گوشههای از شاهنامه بررسی و تحقیق شده باشد. هدف از این نوشته، شرح کارکردها و قهرمانیها و جاننثاریهای دو خانواده در دورهی پهلوانی شاهنامه است. خانواده گودرز از ایران و خانواده پیران از توران. در این نبشته این دو خانواده بهصورت مفصل و همهجانبه معرفی شدهاند. فهرمانیهای آنان برای حفظ نوامیس ملی شان برجسته شده و در راه ثبوت آنکه این دو خانواده بیشترینه شیشهی ناموس ایران و توران را در بغل دارند تلاش صورت گرفته است. رویارویی و تقابل ایران و توران در وجود همین دو خانواده تجسم کرده است و آنها نمایندگان برجستهی ایران و توران در جنگهای انتقامجویانه و تدافعی تبارز کردهاند. در این رساله که شامل سه بخش است، برخی از داستانها و نبردهایی را که قهرمانان اصلی آن از این دو خانواده اند، شرح داده است. بخش اول که معرفی خانواده گودرز است، معرفی برخی پهلوانان گودرزی و شرح بعضی جنگها و داستانهای مربوط بههمین خانواده را در خود گنجانده است. در بخش دوم، دودمان نامآور پیران معرفی شده است. از آن خانواده نیز بعضی از شخصیتهای مشهور معرفی شدهاند و چهرههای جالب آن دودمان و کارکردها و قهرمانیهایشان بهبررسی گرفته شده و یکی از نبردهایی که فرجام آن در حقیقت فرجام خانواده پیران است، شرح و بررسی شده است و بالاخره بخش سوم که بهتفصیل شرح سه جنگ تن به تن را میان نمایندههای برجسته این دودمانهای متخاصم بهخود اختصاص داده است. در این رساله که در حقیقت یادکردی است از شاهنامه و فردوسی، جهت تحقیق و بررسی خود، علاوه بر شاهنامهی فردوسی تا جایی که امکان داشته از نبشتهها و رسالات دانشمندان دیگر نیز استفاده شده است.
مقالات
۱. جنگ و صلح در شاهنامه
این مقالهی دکتر ساکایی در شماره اول (زمستان ۱۳۹۴) در فصلنامهی فرهنگی، ادبی و هنری فرهنگ و ادبیات معاصر نشر شده است. در این مقاله، استاد ساکایی به مفهوم جنگ و صلح در اندیشهی فردوسی و شاهنامه پرداخته است. این مقاله با استناد بهابیات شاهنامه بهبررسی مفهوم جنگ و صلح پرداخته است و با نقل ابیاتی از شاهنامه اندرزهای سودمند، صلح و آشتی و دادورزی را از دیدگاه فردوسی بهبحث گرفته است.
۲. فردوسی در دربار غزنه
دکتر ساکایی در این مقاله از ۱۶ منبع استفاده نموده است و با استناد بهابیاتی از شاهنامه چگونگی رفتن فردوسی از طوس بهغزنه و مواجههی او با محمود غزنوی و اقامتش در غزنه را توضیح میدهد. در این مقاله بهبعضی داستانپردازیها در خصوص برخورد محمود غزنوی و فردوسی با نگاه انتقادی نگریسته شده است. در مقاله میخوانیم که فردوسی بهدلیل جذبات سیاسی و فرهنگی غزنه، از طوس بهغزنه سفر کرد و شش سال در غزنه ماند. بهنقل از دکتر ساکایی نخستین کتابی که از اختلاف محمود غزنوی و فردوسی یاد کرده است، تاریخ سیستان است. در این مقاله گفته شده است که بعضیها بر محمود غزنوی تاختهاند و باورمندند که فردوسی بهمحمود غزنوی هجویه سروده است ولی باید دانست که فردوسی شاعر بلندهمت، صبور و بردبار، مقاوم در برابر فقر و تنگدستی بود و محمود غزنوی هم شاه عادل و بزرگ بود. دکتر ساکایی با نقل نظر دبیر سیاقی نوشته است: “آنانکه بهمحمود دشمنی میورزند، فردوسی را وسیلهی حمله بر او نباید قرار دهند. (۱۳۹۹: ۳) دکتر ساکایی با نوشتن این مقاله سیمای شهر آبادان غزنه و جایگاه آنرا در شاهنامه بهزیبایی ترسیم میکند.
۳. زنان در شاهنامه
دکتر ساکایی در این مقاله نام، جایگاه و کارکردهای زنان را با استناد بر ابیات شاهنامه توضیح میدهد. در مقاله میخوانیم که در شاهنامه از ۴۱ زن نام برده شده است و شاهنامه یکی و مهمترین اثری است که چگونگی زندگی زنان در آن انعکاس گسترده دارد. در این مقاله، در خصوص عنوانهای عشق در شاهنامه، زنان شاهنامه در میدان پیکار، زنان در سیاست و فرمانروایی و توصیف زنان از زبان فردوسی بحث صورت گرفته است.
۴. نام رستم در جغرافیای افغانستان
در بخش اول این مقاله بهجایگاه اسطورهای و شخصیتِ نمادین رُستم بهمثابهی پهلوان محبوب یاد شده که در بستر زندگی اجتماعی مردمان افغانستان جاری و ساری است. تا جاییکه مولانا در بیتی میسراید: زین همرهان سستعناصر دلم گرفت/ شیر خدا و رستم دستانم آرزوست. در بخش دوم مقاله، نویسنده با استناد بر ابیات شاهنامه از اماکن و جاهایی نام میبرد که در جغرافیای فعلی افغانستان موقعیت دارد و نشانههای زیادی از حضور رستم در این مناطق را در خود دارد. نام جاها و سنگها و آبادههای زیادی در شهرهای کابل، بلخ، بامیان، غزنی، پنجشیر، دایکندی، پروان، کنر، سمنگان، فراه، بغلان (اندراب) و غیره بهداستان رستم دستان؛ جهانپهلوان شاهنامه پیوند دارد. در این مقاله با استفاده از منابع تاریخی و ابیات شاهنامه نشان داده شده که حضور نام و یاد رستم در مناطق مختلف جغرافیای افغانستان مشهود است و نشاندهندهی پیوند شاهنامه بهاین سرزمین است.
۵. در بارهی رابطهی محمود و فردوسی
در این یادداشت، دکتر ساکایی کوشیده است در خصوص رابطهی فردوسی و محمود پرتوافکنی کند. بهگفتهی دکتر ساکایی، اولین منبع در خصوص رابطهی محمود و فردوسی تاریخ سیستان است که اطلاعاتی بهدست میدهد و طوری روایت کرده که فردوسی بعد از تکمیل شاهنامه آنرا بهدربار غزنه نزد محمود آورد و محمود از آن خوشش نیامد و گفت: شاهنامه چیزی نیست جز حدیث رستم و در لشکریان من هزار تا رستم است. فردوسی از این داوری محمود رنجیده گشت و زمین بوسه کرد و از حضور محمود بیرون رفت و بعد از آن بههجو محمود پرداخت که شش بیت این هجویه را عروضی سمرقندی در چهارمقاله نقل کرده و بهما رسیده است. دکتر ساکایی با ذکر چند نکتهی استدلالی این ادعا را رد میکند و رابطهی فردوسی در جایگاه شاعر بلندهمت و خردورز و محمود در جایگاه پادشاه عادل و بزرگزاد را خوبتر از این داستانها تعریف میکند.
۶. جغرافیای شاهنامه
در این مقاله نویسنده با استفادهی بیش از ۳۰ منبع، شهرهای مختلف خراسان قدیم (افغانستان کنونی) را با استناد بر ابیات شاهنامه، جغرافیای محوری شاهنامه معرفی میکند که اتفاقات و رخدادهای بزرگ و مهم شاهنامه در این حوزهی جغرافیایی اتفاق افتاده است. در سالهای پسین، بحث جغرافیای شاهنامه میان پژوهشگران ایرانی و افغانستانی بسیار مورد توجه قرار گرفته است و این مقالهی دکتر ساکایی در این موضوع بسیار ارزشمند و راهگشا بهنظر میرسد.
۷. اسطورهی دیو سپید و مازندران
این مقالهی دکتر ساکایی در پایگاه مجلات تخصصی نور Noormags نمایه شده است. این مقاله کاوشی است در خصوص اسطورهی دیو سپید و مازندران.
جُستارها
شماری از جُستارها و یادداشتهای دکتر ساکایی در وبسایت روزنامه هشتصبح نشر شده و در دسترس است. عناوین این جستارها را در ادامه نقل میکنیم.
– دین و دولت از نگاه فردوسی
– رستم؛ جنگاورِ بیزار از جنگ
– سرنوشت بیدادگران در حماسهی فردوسی
– شاهزادگانِ صلحجو در شاهنامه
– نقش دستورها در صلح و داد
– فردوسی و تساهل دینی
– محمود از نگاه فردوسی
– سجایای فرمانروایان خوب در شاهنامه
– پایان داستانها و نتیجهی کار فردوسی
– ما و شاهنامه؛ حکیمان یونان بر گِرد پیکر اسکندر
– زنان شاهنامه در مقام صلح و داد
– جان و خِرد در اندیشهی فردوسی
– دوران پرآشوب فردوسی
– نوروز در شاهنامهی فردوسی
دکتر ساکایی، پژوهشگر و استاد دیپارتمنت ادبیات فارسی دانشگاه کابل با سالها پژوهش و جستجو در حوزهی ادبیات فارسی؛ بهویژه فردوسیشناسی و شاهنامهپژوهی از خود آثار ارزشمندی بهجا گذاشته است که تمام کتابها، مقالات، جستارها و یادداشتهایش درخور ارزشگذاری و بهرهبری است.
منابع
_ فصلنامهی فرهنگی، ادبی و هنری فرهنگ و ادبیات معاصر، شمارهی اول، زمستان ۱۴۹۴.
_ هفتهنامهی جاده ابریشم، سال پنجم، شمارهی ۱۶۲، سرطانِ ۱۳۹۹. غزنین؛ شهر شاهنامه (پروندهای در مورد بررسی جغرافیای شاهنامه در افغانستان)
_ معرفی کتابهای محمدیونس طغیان ساکایی:
https://fidibo.com/contributors/80963-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3-%D8%B7%D8%BA%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C
_ آدرس مقاله دکتر ساکایی در وبسایت Noormags:
https://www.noormags.ir/view/fa/creator/316968/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3_%D8%B7%D8%BA%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C#
_ آدرس جستارها و یادداشتهای دکتر ساکایی در وبسایت روزنامه ۸- صبح:
https://8am.media/fa/author/toughyan-sakaei/
نظر بدهید