عزیز عصیان
افغانستان زیر سلطهی گروه طالبان با چالشهای مختلفی؛ چون فقر شدید، خشکسالی و… روبهرو بود. گراف فقر در این کشور به قدری بالا است که بر اساس گزارشهای نهادهای بینالمللی، بیش از ۲۳ میلیون جمعیت، از مجموع ۳۶ میلیون نفوس این کشور، در فقر شدید به سر میبرند و نیازمند کمکهای بینالمللی هستند. در چنین زمانهای، اخراج سرسامآور مهاجران و پناهندگان افغانستان از ایران، این کشور را با بحران جدی انسانی روبهرو کرده است.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد (UNHCR)، با نشر بیانیهی مطبوعاتی در ویبسایت خود، از بازگشت اجباری بیش از یک میلیون پناهنده از جمهوری اسلامی ایران خبر میدهد؛ پناهندگانی که به کمک فوری نیاز دارند. این نهاد میافزاید: «بازگشت روزانه از ایران پس از ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵م. [۲۳ جوزای ۱۴۰۴خ.] به طور قابل توجهی افزایش یافته است و بیشترین تعداد، در ۱ جولای [۱۰ سرطان] ثبت شد که بیش از ۴۳۰۰۰ هزار پناهنده اخراج شدند. این آمار، افزایش چشمگیری نسبت به میانگین ۵۰۰۰ ورود در روز از جنوری تا جون است.»
افزایش ورود پناهندگان به افغانستان تحت تسلط یک گروه بنیادگرا، بدون دولت سازمانیافته، درگیر با خود، با ملت و مجامع بینالمللی، مردم این کشور به ویژه مهاجران تازهاخراجشده از ایران را در معرض آسیب، فقر و درماندگی بیپیشینهای قرار داده است. عدم رسیدگی به نیازمندیهای اساسی و اولیهی پناهندگان که همهی دارایی خود را در ایران جا گذاشتهاند، چالشهای تازه، پیچیده و عمیقی را در کشور ایجاد خواهد کرد. در ادامه به این مسئله پرداخته میشود که آیا کمکهای نهادهای بینالمللی، مردم افغانستان، نهادهای خیریهی مردمی و ادارهی طالبان، پاسخگوی چالشهای پناهندگان است یا نه؟
- نهادهای کمکرسان بینالمللی و سازمان مللمتحد
کمیساریای عالی پناهندگان ملل متحد (۷ سرطان، ۱۴۰۴)، با نشر بیانیهی مطبوعاتی در ویبسایت خود نوشت: «تیمهای ما در مرزها هستند و هر روز سیلی از مردم خسته، گرسنه و وحشتزده را دریافت و به آنها کمک میکنند.» این سازمان اضافه کرد: «ما اقلام امدادی ضروری، وعدههای غذایی گرم و کمکهای مالی اضطراری را برای کمک به رفع نیازهای فوری ارائه میدهیم؛ اما در میان محدودیتهای بودجه و با توجه به مقیاس و سرعت بازگشتها، قادر به ادامهی کمک به بیش از چند هفته نیستیم.»
جمال عرفات، نمایندهی کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در کابل که از مناطق مرزی بین ایران و افغانستان بازدید کرد، گفت: «من درست در مرز بین ایران و افغانستان بودم؛ جایی که هزاران افغان در شرایط نامساعد در حال بازگشت هستند.» او میافزاید که خانوادههای پناهندگان اخراجشده از ایران «باری دیگر آواره میشوند، با وسایل اندک، خسته، گرسنه و وحشتزده در کشوری که بسیاری از آنها هرگز قبلاً به آن پا نگذاشتهاند و از آنچه در انتظارشان است، به کشورشان میرسند. به ویژه زنان و دختران که نگران هستند؛ زیرا از محدودیتهای آزادی رفتوآمد و حقوق اساسی؛ مانند آموزش و اشتغال میترسند.»
او، همچنین از جامعهی بینالمللی میخواهد که فوراً کمکهای بیشتری بفرستند تا هم نیازمندیهای فوری پناهندگان اخراجشده را رفع کنند و هم نیازمندیهای بلندمدت آنان را. او میگوید: «تأمین بودجه برای ادغام مجدد پایدار، برای جلوگیری از چرخههای بیثباتی و آوارگی ضروری است.»
شورای پناهندگان ناروی (NRC)، روز پنجشنبه، ۱۹ سرطان، با نشر بیانیهی مطبوعاتی، گفت: «بسیاری از بازگشتهها دههها در ایران زندگی کردهاند و برخی حتی در آنجا متولد شدهاند. آنها با وسایل کم یا بدون وسایل وارد میشوند و نیاز فوری به سرپناه، آب صحی، غذا، مدارک قانونی و مراقبتهای بهداشتی دارند.»
جاکاپو ریدی، مسئول بخش افغانستان شورای پناهندگان ناروی، میگوید: «ما شاهد خانوادههایی هستیم که خسته و درمانده به کشوری میرسند که ظرفیت بسیار محدودی برای حمایت و ادغام مجدد دارد. ما هرکاری از دستمان بر بیاید، انجام میدهیم؛ اما مقیاس نیازها از منابع فعلی فراتر میرود.»
براساس آخرین گزارش سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM)، ۵ سرطان، ۱۴۰۴، روزانه در حدود ۶۸۸ خانوادهی آسیبپذیر و نیازمند به این سازمان (IOM) و پروگرام مواد غذایی جهان (WFP)، برای دریافت کمکهای ضروری؛ مانند غذا، سرپناه، بهداشت و انتقالات مراجعه میکنند. در گزارش آمده است: «تقریباً ۹۹ درصد بازگشتکنندگان بدون سند [تشخیص هویت] هستند و اغلب بدون منابع ضروری و دسترسی به خدمات عودت میکنند.»
همچنین گزارش میافزاید: «بازگشتکنندگان به محض رسیدن با سطح بلندی از خطر، بدون دسترسی به خدماتی؛ چون پناهگاه مورد ضرورت، مراقبتهای صحی و آب، بهداشت و حفظالصحه مواجه میشوند.»
سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) میگوید: «روزانه به ۱۶۰ خانوادهی نیازمند برای تأمین نیازهای مختلفشان، پول نقد پرداخت میشود. علاوهبراین، این سازمان روزانه به ۸۹۷ نفر نیز به خاطر حمل و نقلشان پول نقد پرداخت میکند.
- کمکهای مردمی به پناهندگان اخراجشده از ایران
اخراج اجباری صدها هزار پناهندهی افغانستانی از ایران، همراه با تحقیر و لتوکوب، موجی از احساس همدردی و همدلی را در میان شهروندان کشور؛ بهویژه شهروندان هرات به وجود آورد. شهروندان هرات به شمول زنان و مردان، بنیادهای خیریه، تیمهای مردمی، شوراهای مردمی، سکتورهای خصوصی، انجمنهای ورزشی، مکاتب، دانشگاهها، شفاخانهها و سایر نهادهای مردمی به صورت داوطلبانه به کمک پناهندگان بیچاره و مظلوم هموطن خود که داراییهایشان توسط مأمورین ایرانی چپاول شده بودند، شتافتند.
شهروندان کشور به ویژه مردان، زنان و جوانان هراتی به صورت فردی و گروهی، در قدم نخست با وسایل، دارایی و امکانات خود برای کمک به آوارگان اخراجشده در مرز اسلامقلعه رفتند و در قدم دوم، کمپاین جمعآوری کمک از داخل و خارج کشور راهانداختند تا برای رفع نیازهای اولیه، انتقال و اسکان پناهندگان هموطن خود کمک جمعآوری کنند. کمکهای مردمی، شامل تهیهی بستههای مواد غذایی، آب آشامیدنی، وسایل بهداشتی، پول نقد و فراهم کردن موتر برای انتقال پناهندگان از مرز اسلامقلعه به شهر هرات و از آنجا به کابل و سایر ولایتهای کشور میشود.
نکتهی قابل یادآوری دیگر در مساعدت مردم کشور، بهویژه شهروندان هرات، نشان دادن احساس همدردی، هموطنی و استقبال گسترده از آنان بود. مردم و نهادهای کمککننده که به استقبال مهاجران در مرز اسلامقلعه رفته بودند، پلاکارتها و بنرهایی را با خود حمل میکردند که حاوی پیامهای همدردی، همبستگی و مهربانی بودند. آنان پناهندگان را در آغوش گرفتند و با پیامهای مملو از احساس خوشحالی از هموطنان خود استقبال کردند. براساس ویدیوهای منتشرشده توسط کاربران شبکههای اجتماعی، یک خانم داکتر که طفل دارد، همراه مادر خود به صورت داوطلبانه به مرز اسلامقلعه رفته است تا پناهندگان مریض را تداوی کند. مادر این خانم، از کودک او مراقبت میکند تا خانم به مریضها رسیدگی کند. این نشاندهندهی اوج فداکاری و ازخودگذری مردم افغانستان را نشان میدهد.
در زیر، لیست شماری از نهادها و گروههایی ارائه میشود که به استقبال پناهندگان اخراجشده از ایران در مرز اسلامقلعه رفتند و به آنان خدماتی؛ از قبیل مواد غذایی، آب آشامیدنی، پول نقد و موتر برای انتقال آنان به شهر هرات و سایر ولایتهای کشور فراهم کردند. این آمار، با استفاده از شبکههای اجتماعی و رسانههای محلی تهیه شده است و ممکن است همهی نهادها و انجمنهای صنفی و مردمی را شامل نشود.
۳: کمکهای طالبان به پناهندگان اخراجشده از ایران
گروه طالبان با وجود اینکه قدرت و حکومت افغانستان را تحت کنترل دارند، به اندازهای که توانایی دارد و آنگونه که انتظار میرفت، به آوارگان خدمات ارائه نکردند. کمکهای طالبان با مهاجران، نه در عرصهی دیپلماسی، که مانع از اخراج سیلآسای آنان توسط ایران شود، جدی، محسوس و اساسی بوده است و نه در عرضهی خدمات دولتی؛ مانند رسیدگی به نیازهای اولیه و نه در بخش اسکان دایمی پناهندگان و آوارگان. این در حالی است که اکثریت پناهندگان، در افغانستان زمین یا جایی برای سکونت ندارند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان در قندهار، روز سه شنبه، ۱۷ سرطان، با نشر پیامی در صفحهی مجازی ایکس خود، ادعا کرد که وزارت ترانسپورت این گروه «بیشتر از ۳۵۰ هزار تن را به گونهی رایگان به مناطق و ولایات خود انتقال دادهاند.» همچنین عنایتالله الکوزی، سخنگوی وزارت مخابرات و تکنولوژی معلوماتی، (سه شنبه، ۱۷ سرطان)، از فراهم کردن سهولتهای مخابراتی برای مهاجران اخراجشده از ایران خبر داد. براساس این خبرنامه، «به منظور ارائهی خدمات مخابراتی به هموطنانی که از ایران به کشور باز میگردند، پنج نمایندگی شبکههای مخابراتی در کمپ اسلامقلعه در ولایت هرات ایجاد و به فعالیت آغاز کردهاند. در این نمایندگیها به مهاجران عودتکننده سیمکارتهای مخابراتی رایگان داده میشود که علاوه بر دقایق رایگان مکالمه، حاوی انترنت رایگان نیز میباشند.»
با اینحال، طالبان برای ادعای این کمکهای ناچیز خود به مهاجران اخراجشده از ایران، هیچ سند و مدرکی قابل قبولی ارائه نمیکنند. شهروندان نسبت به ادعای آقای مجاهد و سایر مقامهای طالبان به گونهی شک و تردید مینگرند و مقامهای طالبان را به دروغگویی متهم میکنند. شماری از کاربران شبکههای اجتماعی، با انتقاد از رویکرد عوامفریبانه و ناکارآمد گروه طالبان میگویند که این گروه کمکهای مردمی و سازمانهای مددرسان بینالمللی به پناهندگان اخراجشده از ایران را به نفع خود مصادره کرده و به صورت گسترده تبلیغ میکنند. وحید پیمان، یکی از این کاربران در صفحهی فسبوک خود با انتقاد از ادعای ذبیحالله مجاهد، مینویسد: «واقعیت این است که حتی یک موتر از صدها موتری که بازگشتکنندگان را انتقال داده، از سوی شما [طالبان] تأمین نشده است. حتی کمک نقدی دو هزار افغانی که از سوی مؤسسهی آی او ام پرداخت میشود، به نام خودتان مصادره کردید و مدعی شدید که «امارت اسلامی» این پول را پرداخت کرده است.»
عزیزالله احمدی کاربر دیگری، گروه طالبان را متهم به برخورد دوگانه نسبت به مهاجران اخراجشده از ایران و پاکستان میکند. او مینویسد: «من به یاد دارم، وقتی مهاجرین از پاکستان اخراج شدند و به مرز تورخم رسیدند، وزارت دفاع، داخله، ریاست امنیت و تمام ارگانهای ادارهی طالبان، با پول و امکان وسایط نقلیهی ملکی و نظامی برای انتقال مهاجران پشتونتبارشان شتافتند تا آنها را به ولایتهای مربوطهشان رایگان انتقال دهند؛ اما متأسفانه در هرات برای مهاجرین چنین نشد و هیئت طالبان بعد از دو هفته در محل حاضر شدند و مردم به سرعت متوجه شدند و دستبهکار شدند و بیشتر از ۸۰ درصد این مسئولیت را به عهده گرفتند.»
طالبان برای مهاجران بازگشتکننده از پاکستان خدمات اساسی و اولیه را به صورت فوری ارائه کردند و حتی برای آنان زمین توزیع کردند. مقامها و نهادهای دولتی تدابیر ویژهای را برای جابهجایی و اسکان مهاجرین عودتکننده از پاکستان که بیشتر متعلق به قوم پشتون بودند، روی دست گرفتند و آنان را برخلاف رویه که برای برخورد با مهاجران اخراجشده از ایران در پیش گرفتند، در مناطق غیرپشتون؛ یعنی عمدتاً شمال کشور به صورت سیستماتیک و اجباری ساکن کردند.
گروه طالبان با وجود اینکه نهادهای بزرگ و صاحب صلاحیت؛ به ویژه در قبال رسیدگی به مشکلات و نیازهای مهاجران از جمله «وزارت امور مهاجرین و عودتکنندگان» را در کنترل دارند؛ اما تا کنون هیچ کمک واقعی، ملموس و اساسی را از سوی این گروه برای مهاجران شاهد نبودیم.
نظر بدهید