یافتههای هفتهنامهی جادۀابریشم نشان میدهند که در دوران طالبان، آمار و ارقام دانشآموزان هزاره در آزمونهای سراسری کانکور این کشور و به همین ترتیب، حضور دانشجویان هزاره در دانشگاهها و مؤسسههای تحصیلات عالی و نیمهعالی دولتی و خصوصی، کاهش چشمگیری پیدا کرده است. این اما همهی مشکل نیست؛ آنعده از دانشجویانی که به مکتب و دانشگاه میروند هم انگیزه، تلاش، پشتکار و سختکوشیِ لازم برای پیشرفت و رشد فردی را ندارند. بهگفتهی منابع، بیانگیزگی، بیکاری، ناامیدی، پسزدهشدن تحصیلکردگان هزاره، رشد فقر و بیکاری، مهاجرت استادان باتجربه و شایستهی دانشگاهها، محرومیت دختران از مکتب و دانشگاه، وجود تبعیض، تعصب نژادی و هژمونی قومی طالبان بر افغانستان و ممنوعیت مشارکت هزارهها در ادارهها از جمله عواملیاند که چنین شرایطی را پدید آوردهاند.
سقوط نظام جمهوری؛ آغاز فروپاشی همهجانبه
سقوط نظام جمهوری و رویکارآمدن گروه طالبان، تنها یک تحوّل سیاسی نبود که صرفاً نظام حکومتی و افراد رأس هرم قدرت تغییر کرده باشند؛ اما سایر نهادها و بخشها به حالت خودش باقی مانده باشند یا دگرگونی و تغییرات اندکی را متقبل شده باشند. گروهی که به جای نظام و جریانهای پیشین حاکم شد، معمارانِ فروپاشیِ هستند که تمامی زمینهها و عرصهها را از بیخوبُن متحوّل ساخت. از عرصهی سیاست و اقتصاد گرفته تا عرصهی صحت و آموزش و پرورش عالی و ابتدایی، از مناسبات اجتماعی گرفته تا روابط خانوادگی و عاطفی، از حرکتهای جمعی تا تلاشهای فردی، همه را متأثر و دچار دگرگونی کردند. یکی از عرصههایی که با این فروپاشی پایههای آن فروریخت، امکانهایش را از دست داد و در دام ایدئولوژیِ یک رژیم واپسگرا افتاد، نظام آموزش ابتدای و آموزش عالیِ کشور بود.
مردم هزاره که مدام مورد تبعیض سیستماتیک دولتها قرار داشتند، با ظهور رژیم نژادگرا و بنیادگرای طالبان- گروهی که طی دو دهه هم در گفتار با هزارهها اعلام دشمنی کردند و هم در کردار، هزاران قربانی از آنها گرفتند- بیش از پیش، بهطور مطلق از مناسبات سیاسی و اقتصادی این دوره کنار گذشته شدند. در گزارش حاضر، سعی بر این است که با در نظرداشت اظهارات استادان دانشگاههای مختلف، دانشجویان، دادههای ادارهی ملی امتحانات وزارت تحصیلات عالی طالبان، گزارشها و یادداشتهای رسانهها، به این پرسشها پاسخ داده شود که چرا حضور دانشجویان هزاره در دانشگاهها کمرنگ و روبهکاهش است، درحالیکه در دوران جمهوریت، حضور آنها در دانشگاههای دولتی و خصوص پرتعداد و چشمگیر بود؟ چه اندازه این مسئله برای جامعهی هزاره مایهی نگرانی است و زنگ خطر را روشن میکند؟ آیا مسئله فقط کمیت دانشجویان هزاره است یا بحث کیفیت نیز به میان میآید؟
مقایسۀ نتایج آزمون کانکور ۱۳۹۹ و ۱۴۰۳خ.
نخست، دو ولایت هزارهنشینِ دایکندی و بامیان، به عنوان نمونه انتخاب شده و آمار اشتراککنندگان کانکور این دو ولایت، در دو دورهی متفاوت (جمهوریت و امارت طالبان) مقایسه شدهاند. سالهایی که در اینجا برگزیده شدهاند، یکی ۱۳۹۹خ. است؛ سالی که شمسیه علیزاده، دانشآموز هزارهتبار اهل ولسوالی جاغوریِ ولایت غزنی، با کسب بیش از ۳۵۳ نمره، اولنمرهی عمومی کانکور افغانستان شد. دیگری، سال ۱۴۰۳خ. است؛ سالی که وزارت تحصیلات عالی طالبان سومین کانکور تکجنسیتی این دوره را برگزار کرد و این در واقع، سومین کانکوری بود که دختران افغانستان از حضور در آن محروم بودند.
ولایت دایکندی
الف. سال ۱۳۹۹خ.
کانکور سال ۱۳۹۹خ. یکی از کانکورهای به یادماندنی تاریخ کانکور افغانستان بود؛ کانکوری که در آن، شمسیه علیزاده، دختر هجدهساله، زادهی ولسوالی جاغوری ولایت غزنی و دانشآموز لیسهی «محمدآصف مایل» کابل، با کسب ۳۵۳٫۱۸۵ نمره، اولنمرهی عمومی کانکور شد و این خبر، در رسانههای مختلف تصویری، صوتی و چاپی، بازتاب گسترده یافت. بیبیسی به تاریخ ۴ میزان ۱۳۹۹خ. در گزارشی به این مناسبت نوشت: «شمسیه علیزاده، رتبهی اول کانکور سال ۱۳۹۹ افغانستان، از دیروز که نتایج این آزمون اعلام شد، سرخط خبرها و رسانههای اجتماعی در افغانستان شده است. او ۱۸ سال دارد و کودک دوران جنگ است؛ نسل سوختهای که همهی عمرشان را در روز و شبهای خونین گذراندهاند».
با توجّه به دیتابیس وزارت تحصیلات عالی نظام پیشین، شمسیه علیزاده از میان ۱۸۲ هزار و ۳۸ نفر، اولنمرهی عمومی کانکور شد و به دانشکدهی طب دانشگاه علوم طبی کابل راه یافت.
بر اساس همین دیتابیس، در آن سال تعداد داوطلبان آزمون کانکور ولایت دایکندی به ۳۳۰۴ نفر میرسید که ۱۵۸۵ نفر آن، یعنی حدود ۴۷٫۸ درصد از داوطلبانِ کانکورِ این ولایت را دختران تشکیل میدادند و ۱۷۱۹ داوطلب دیگر آن پسر بود که حدود ۵۲ درصد را در بر میگرفت.
از میان اشتراککنندگان، ۳۲۶۸ داوطلب، شامل دختر و پسر، کامیاب شدند که در واقع، ۹۸٫۹ درصد اشتراککنندگان نمرهی کامیابی به دست آوردند و به دانشگاهها و مؤسسههای تحصیلات عالی دولتی و خصوصی، و همینطور به انستیتوتها و دارالعلومهای کشور راه یافتند. تقریباً یک درصد از تمامی اشتراککنندگان بینتیجه ماندند.
در این میان، تعداد معدودی هم به دارالعلومها راه یافتهاند که در اینجا از ذکر آنان صرف نظر شده است.
ب. سال ۱۴۰۳خ.
آزمون کانکور ولایت دایکندی، در سال ۱۴۰۳خ. در هفتم و هشتم سرطان، در نیلی مرکز این ولایت برگزار شد. بنابر گزارش هفتهنامهی جاده ابریشم، روزنامهی اطلاعات روز، خبرگزاری فرهنگ، خبرگزاری شفقنا و تعدادی از رسانههای دیگر، به نقل از نصیر مخلص، معاون علمی «مؤسسهی تحصیلات عالی دایکندی»، در این سال فقط ۹۷۳ نفر (دختران و پسران) در آزمون سراسری کانکور شرکت کردند. بهگفتهی مخلص، تعداد ۱۲۰۶ فرم امتحان کانکور خانهپری شده بودند؛ اما فقط همین تعداد شرکت کردند. اما دیتابیس[۱] کمیتهی ملی امتحانات وزارت تحصیلات عالی طالبان که در فضای مجازی منتشر شد، نشان میدهد که از ولایت دایکندی در این سال، ۱۰۲۳ نفر اشتراک داشتهاند که ممکن است، پنجاه نفر اضافی، در امتحانات متفرقهی کانکور، در ولایت کابل شرکت کرده باشند. بهگفتهی منابع آگاه، چند دسته از داوطلبان میتوانند در آزمون متفرقه در کابل شرکت کنند: یکی آنهایی که در ولایتهایشان فرم پر کردهاند؛ اما بنابر دلایل و عذر موجّه، نتوانستهاند در آزمون ولایتشان شرکت کنند. این دسته میتوانند در آزمون متفرقۀ کابل امتحان بدهند. دستهی دیگر، کسانی هستند که از سالهای پیش باقی ماندهاند و اصلاً در ولایاتشان فرم کانکور را پر نکردهاند. این افراد میتوانند در کابل و در آزمونهای بخش متفرقه، فرمپری و شرکت نمایند.
آمار داوطلبان ۱۴۰۳خ. نظر به سال ۱۴۰۲خ. که در آن بیشتر از ۲۰۰۰ پسر از ولایت دایکندی اشتراک کرده بودند، کاهش ۵۰ درصدی را نشان میدهد و نظر به سال ۱۴۰۰ که آزمون کانکور قبل از رویکارآمدن گروه طالبان برگزار شده بود و در آن به تعداد ۴۲۵۲ داوطلب اشتراک کرده بود، کاهش ۷۶ درصدی را نشان میدهد. همچنین، نظر به سال ۱۳۹۹ که در این گزارش، بدان استناد شده است و در آن به تعداد ۳۳۰۴ نفر داوطلب اشتراک کرده بود، کاهش ۷۰ درصدی را نشان میدهد. ویژگی دیگر کانکور ۱۴۰۳، این است که مانند دو سال پیش، تمامی داوطلبان فقط از پسران بودند و دختران برای سومین سال پیدرپی، از امتحان کانکور محروم شدند.
با ممنوعیت دختران از مکتب و دانشگاه، هرچند بخت پیروزی برای پسران در ورود به دانشگاهها یا انتخاب رشتههای دلخواه، بیشتر شد؛ اما این بخت اندک، بقیه السیف مهاجرتها، ممنوعیت و سهمیهبندی کانکور و نیز نگونبختیِ جمعی را آشکار مینماید. یعنی هرچند فعلاً فرصت کانکور فقط در اختیار پسران است، اما آمارها نشان میدهند که ما شاهد ۲۳ درصد کاهش هستیم؛ یعنی درصدی کامیابشوندگان سال ۱۴۰۳خ. حدود ۲۳ درصد کمتر از سال ۱۳۹۹خ. است. کاهشِ تدریجیِ پنجاهدرصدی ورودیهای کانکور و کاهشِ بیستوسهدرصدی کامیابشوندگان، برای جامعهای که برای شکستن سد ستبر استبداد و تبعیض و جهل، و عزیمت به آیندهی روشنِ آزادی، برابری، پیشرفت و توسعه، به دانشگاهها و آموزشگاهها و مدارس، چشم دوخته بود، یک مرگ تدریجیِ هولناک است.
ولایت بامیان
الف. سال ۱۳۹۹خ.
بر اساس آمار «ادارهی ملی امتحانات» وزارت تحصیلات عالی نظام پیشین، در سال ۱۳۹۹خ. در ولایت بامیان، به تعداد ۴۴۰۶ داوطلب در آزمون سراسری کانکور این ولایت شرکت کرده بودند. از این جمله، ۱۹۵۷ نفر آن را دختران ۲۴۴۹ نفر آن را پسران تشکیل میدادند. به ترتیب، از مجموع اشتراککنندگان، ۴۴٫۴۱ درصد را دختران و ۵۵٫۵ درصد آن را پسران به خود اختصاص داده بودند.
آمار کمیتهی ملی امتحانات وزارت تحصیلات عالی نشان میدهند که از میان اشتراککنندگان، به تعداد ۴۳۲۵ داوطلب به دانشگاهها، مؤسسههای تحصیلات عالی دولتی و خصوصی، انستیتوتها و دارالعلومها راه یافتند و به تعداد ۸۱ نفر دیگر بینتیجه ماندند؛ یعنی ۹۸٫۱۶ درصد کامیاب شدند و فقط ۱٫۸۳ درصد بینتیجه ماندند. بر اساس این آمار و ارقام، درصدی پذیرفتهشدگان در این سال چشمگیر و رضایتبخشاند.
البته این نکته را باید در اینجا یادآوری کرد که خیلیها دانشجویان واجدالشرایط به مؤسسههای تحصیلات عالی خصوصی را جزو پذیرفتهشدگان به حساب نمیآورند؛ زیرا بهگفتهی منابع آگاه، آنها با تخفیف پذیرفته میشوند و مجبورند بخشی از هزینههای تحصیلیشان را خود پرداخت کنند؛ لذا از این جهت، شرایط دانشگاههای دولتی را ندارند. تحصیل در دانشگاههای دولتی رایگان است و حتی از خدمات خوابگاهی و کمهزینۀ ماهانه نیز برخوردارند. اگر چنین در نظر بگیریم، درصدی پذیرفتهشدگان بازهم کاهش پیدا میکند.
جزئیات کانکور ۱۳۹۹خ.
ب. سال ۱۴۰۳خ.
در سال ۱۴۰۳خ. فقط کاهش چشمگیر داوطلبان کانکور ولایت دایکندی رسانهای شد و گزارشها و تحلیلهای مختلفی پیرامون این اتفاق ناخوشآیند منتشر گردید؛ اما در حقیقت، وضعیت بامیان و سایر ولایتهای هزارهنشین بهتر از ولایت دایکندی نبوده است. بر اساس آمار کمیتهی ملی امتحانات وزارت تحصیلات عالی طالبان، حتی تعداد کامیابان این ولایت نسبت به دایکندی تقریباً نه درصد کمتر بوده است. به همین شکل، درصدی راهیافتگان به دانشگاهها و مؤسسات تحصیلات عالی نیز نه درصد کمتر از ولایت دایکندی است. همینطور، بنابر آمار کمیتهی ملی امتحانات، تعداد بینتیجهماندههای ولایت بامیان، تقریباً نه درصد بیشتر از ولایت دایکندی بوده است.
همچنین، تعداد کسانی که بالاتر از ۳۰۰ نمره گرفتهاند، تقریباً یک درصد کمتر از ولایت دایکندی و کسانی که بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ نمره گرفتهاند؛ یعنی نمرهی متوسط گرفتهاند، تقریباً ده درصد کمتر از ولایت دایکندی به نظر میرسد. این در حالی است که تعداد کسانی که کمتر از ۲۰۰ نمره گرفتهاند، چهاردرصد بیشتر از تعداد کسانی است که در این سال، پایینتر از ۲۰۰ نمره به دست آوردهاند.
بر اساس آمارهای بالا، در ولایت بامیان هم شاهد افت چشمگیری هستیم. با توجه به این که دختران از پروسهی آزمون کانکور محروم شدهاند و کرسیهای بیشتری برای پسران فراهم شدهاند، باید درصدی کامیابشوندگان پسران در سال ۱۴۰۳خ. بیشتر میبود و به همین شکل، درصدی بینتیجهماندهها هم به مراتب کمتر از گذشته باید میبود؛ اما برعکس، میبینیم که کامیابشوندگان ۱۴۰۳خ. ۱۸٫۵ درصد نظر به سال ۱۳۹۹، کاهش پیدا کردهاند و بینتیجهماندههای سال ۱۴۰۳، نیز به همین اندازه، نظر به سال ۱۳۹۹، افزایش یافتهاند.
[۱]. فایل اکسیلی که از طریق کمیتۀ ملی امتحانات وزارت تحصیلات عالی گروه طالبان در فضای مجازی منتشر شده است و آمار اشتراککنندگان آزمون سراسری کانکور افغانستان را به تفکیک ولایات در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد.
ادامه دارد…
نظر بدهید