اسحاق جویا
چهاردهمین دور رویداد فرهنگی «شبی با بودا»، جهت یادبود مجسمههای ویرانشدهی «صلصال و شهمامه»، تحت عنوان «تخریب میراث فرهنگی در زمان جنگ: وندالیسم، جنایت جنگی یا نسلکشی؟»، روز جمعه ۱ جوزا، به میزبانی خانهی فرهنگ و تئاتر استکهلم برگزار شد. این برنامه شامل بخش؛ «میزگرد تخصصی» و «اجرای موسیقی» بود.
این رویداد فرهنگی، سالانه با هدف زنده نگهداشتن حافظهی جمعی، محکومیت تروریسم فرهنگی، آگاهیدهی و دادخواهی بینالمللی برای محاکمهی عاملان تخریب میراثهای تاریخی و فرهنگی افغانستان، خصوصاً مجسمههای ویرانشدهی بودای بامیان برگزار میشود.
میزگرد تخصصی
میزگرد تخصصی این دور از برنامهی «شبی با بودا» با حضور استادان دانشگاه، کارشناسان، پژوهشگران و فعالان فرهنگی برگزار شد. دکتر مارک کلامبرگ (Mark Klamberg)، استاد و رئیس گروه حقوق بینالملل در دانشگاه استکهلم؛ لوتا شولرکوئیست (Lotta Schuller Qvist)، نویسنده و روزنامهنگار معروف سویدنی؛ دکتر عیسی بلومی (Isa Blumi)، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشکدهی مطالعات آسیا و خاورمیانهی دانشگاه استکهلم و زهرا حسینی، فعال حقوق بشر و مدیر برنامه، شرکتکنندگان میزگرد بودند.
در ابتدا زهرا حسینی گزارشی از روند شکلگیری این برنامه ارائه کرد. به گفتهی وی، این برنامه از ۱۴ سال پیش در بامیان توسط هنرمندان و فعالان محلی در سالروز تخریب تندیسهای بودا توسط طالبان آغاز شد و به تدریج، به یک بستر مهم برای تفکر انتقادی، گفتوگوهای عمومی و آگاهیبخشی دربارهی تنوع فرهنگی تبدیل گردید.
حسینی تأکید کرد که مجسمههای بودا در بامیان برای مردم محلی هرگز صرفاً سنگ و بناهای تاریخی صامت نبودهاند، بلکه بخشی از حافظهی جمعی و هویت زندهی جامعه به شمار میروند. تخریب آنها در سال ۲۰۰۱ توسط طالبان، ضربهی سنگینی به این پیوند تاریخی بود؛ اما ارادهی جمعی برای به یاد آوردن آن هرگز نابود نشده است.
همچنین، وی با اشاره به وضعیت اسفبار کنونی، به اهمیت میراث ناملموس در تبعید پرداخت و گفت: «افغانستان در حال حاضر، تنها کشوری است که دختران را از آموزش بالاتر از صنف ششم منع کرده است. زنان از تحصیل، کار هنری و زندگی فرهنگی محروم شدهاند و موسیقی به شدت سرکوب میشود.»
حسینی خاطرنشان کرد که با متلاشی شدن فضای فرهنگی در داخل افغانستان، اهمیت میراث فرهنگی ناملموس (شعر، موسیقی، قصهگویی و سنتهای کهن) در تبعید دوچندان شده است. او برگزاری برنامههای فرهنگی «شبی با بودا» را در سویدن، تداوم مقاومت برای حفاظت از میراثهای فرهنگی ناملموس و تلاشی برای زنده نگهداشتن حافظه و هویت جمعی دانست.
دکتر مارک کالمبرگ، استاد و رئیس گروه حقوق بینالملل در دانشگاه استکهلم، اشتراککنندهی دیگر میزگرد تخصصی بود. او با اشاره به یک ربع قرن پس از فاجعهی تخریب مجسمههای بودای بامیان توسط طالبان، به تشریح ریشههای حقوقی مفهوم «نسلکشی فرهنگی» پرداخت. وی با استناد به دیدگاههای رافائل لمکین (ابداعکنندهی واژهی نسلکشی در سال ۱۹۴۴) اظهار داشت: «لمکین در دههی ۱۹۳۰ معتقد بود که نابودی فیزیکی گروههای انسانی (بربریت) و نابودی آثار و بناهای فرهنگی (وندالیسم)، دو روی یک سکه هستند. او درک کرده بود که میتوان یک ملت را نهتنها با کشتن، بلکه با پاک کردن فرهنگ، زبان و بناهای تاریخیشان نابود کرد.»
به گفته مارک، در زمان تدوین پیشنویس «کنوانسیون نسلکشی» پس از جنگ جهانی دوم، برخی کشورها؛ از جمله سویدن، به دلیل ترس از متهم شدن در قبال نحوهی رفتار با «مردم سامی»، مانع از گنجاندن بند «نسلکشی فرهنگی» در نسخهی نهایی شدند. او اضافه کرد که در نتیجه، دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) امروزه تفسیر محدودی دارد و تخریب میراث فرهنگی را مصداق نسلکشی نمیداند.
این کارشناس حقوقی توضیح داد که در حال حاضر، دو سیستم موازی وجود دارد: قانون نسلکشی (حفاظت فیزیکی از انسانها) و قانون جنایات جنگی (حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ از طریق اساسنامهی رم و دیوان کیفری بینالمللی ).
دکتر مارک کالمبرگ همچنین اضافه کرد که بزرگترین خلأ قانونی زمانی رخ میدهد که تخریب در زمان صلح یا مناقشات داخلیِ غیررسمی انجام شود؛ مانند تخریب مجسمهی بودای بامیان در سال ۲۰۰۱ یا تخریب مساجد اویغورها توسط چین.
در عین حال، مارک کالمبرگ در این برنامه به تحولات مثبتی نظیر محکومیت «احمد المهدی» در سال ۲۰۱۶ به دلیل تخریب آثار تیمبوکتو در مالی و همچنین رأی سال گذشتهی دادگاه استکهلم علیه یک زن عضو داعش (به جرم نسلکشی اجتماعی و فرهنگی ایزدیها) به عنوان نشانههایی از تکامل حقوق بینالملل اشاره کرد.
دکتر عیسی بلومی، پژوهشگر و استاد دانشگاه استکهلم دیگر اشتراککنندهی برنامهی میزگرد بود. او با تکیه بر تجربیات مستقیم خود در اواخر دههی ۱۹۹۰ در میدان نبرد کوزوو و خدمت در دولت موقت آن زمان، انتقادات تندی را علیه رویکرد سازمانهای بینالمللی و کشورهای غربی مطرح کرد.
بلومی اظهار داشت که پس از ورود ناتو و سازمان ملل به کوزوو با ادعای «آزادکننده»، زمانی که درصدد جمعآوری شواهد جنایات جنگی و تخریب میراث فرهنگی آلبانیاییها برآمدم، از سوی سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) و دفاتر سازمان ملل تحت فشار قرار گرفتم تا این اقدامات را متوقف کنم؛ چرا که اولویت آلبانیاییها نبود و این مسأله روابط سیاسی را پیچیده میکرد.
دکتر بلومی در این برنامه با نقد نگاه قیممآبانهی غربیها به موضوع بامیان، گفت: «وقتی طالبان مجسمههای بودای بامیان را تخریب کردند، غرب خشمگین شد؛ چون بخشی از تاریخ جهانی از دست رفته بود؛ اما وقتی مردم امروز افغانستان یا کوزوو منابع و استقلال لازم را برای مدیریت تاریخ خود مطالبه میکنند، با مقاومتهای استعماری مواجه میشوند.»
او تصریح کرد: «نجات بامیان نباید فقط بازسازی چند مجسمه برای راضی کردن بیرونیها باشد؛ این کار باید دربارهی بازگرداندن اراده، تداوم تاریخی و عزت به مردم افغانستان باشد.»
بلومی با اشاره به تخریبهای گزینشی در عراق، سوریه، یمن و سودان، افشا کرد: مکرراً دیده شده است که پژوهشگران غربی ابتدا اطلاعات کتابخانهها را استخراج کردهاند. سپس، کتابهای خاص و نسخ خطی کمیاب، در بستر جنگ برای بازارهای سیاه سوئیس یا عربستان سعودی، غارت شدهاند.
دکتر بلومی در این برنامه، خواستار چارچوببندی اصطلاحاتی چون «کتیبهها و نسخههای خطی خونین» (مشابه الماسهای خونین) و طرد مجموعهدارانی شد که از غارت نظامی سود میبرند.
لوتا شولرکوئیست، روزنامهنگار پیشین بینالمللی، نیز در بخش میزگرد تخصصی صحت کرد. او سالها در خاورمیانه و غزه فعالیت داشته است.
شولرکوئیست در صحبتهایش، به وضعیت بحرانی میراث فرهنگی در فلسطین اشاره کرد. به گفتهی وی، پس از وقایع اکتبر ۲۰۲۳، بیش از ۹۰ درصد ساختمانها و نهادهای فرهنگی در غزه با خاک یکسان شده و تمامی آشنایانش خانههای خود را از دست دادهاند. شولرکوئیست در بخشی از سخنانش از تلاش برای راهاندازی «آرشیو غزه در سویدن» خبر داد.
برنامهی موسیقی
بخش دیگر این برنامه، اجرای موسیقی بود که تحت عنوان «سرودهای بقا» اجرا شد. شعار این بخش برنامه، «همبستگی فرهنگی و مقاومت هنری ملتهای مختلف در برابر جنگ و ویرانی» انتخاب شده بود. در این بخش برنامه، هنرمندان افغانستانی، سامی-سویدنی و اوکراینی موسیقی اجرا کردند.
علاوه بر اجراهای جداگانه، اجرای گروهیای نیز از سوی هر سه هنرمند اشتراککننده (الهه سرور، ماریا سور و الین تیلوس) انجام شد. این آهنگ با ابتکار الهه سرور، هنرمند افغانستانی، به زیبایی اجرا شد.
اجرایی گروهی سه هنرمند افغانستانی، سویدنی و اوکرانی در چهاردهمین دور برنامهی فرهنگی «شبی با بودا» نشان میدهد که فرهنگیان افغانستانی در تبعید، در راستای جلب توجه و مشارکت فرهنگیان و هرمندان کشورهای میزبان در برنامهی فرهنگیشان نیز موفق عمل کردهاند.
برنامهی «شبی با بودا» نخستین بار در سال ۲۰۱۳ در بامیان برگزار شد. پس از آن همه ساله این برنامه توسط فرهنگیان و هنرمندان افغانستان در بامیان برگزار میشد. پس از سقوط حکومت جمهوری به دست طالبان، در سال ۲۰۲۱، فرصت و زمینه برای تدویر چنین برنامههای فرهنگیای در داخل افغانستان از بین رفت؛ اما فرهنگیان و هنرمندان افغانستانی چراغ این سنت نیک را در تبعید هم روشن نگه داشته و هرساله برگزار میکنند. امسال، این برنامه با تنوع بیشتر از سالهای گذشته در خانهی فرهنگ و تئاتر استکهلم برگزار شد.
نظر بدهید