علی عصیان
پس از صدور فرمان ممنوعیتِ آموزشِ بالاتر از صنف ششم برای دختران توسط طالبان، دختران در برچی غرب کابل بهصورت گسترده به آموزشهای آنلاین بهعنوان یگانه راه بدیل دسترسی به آموزش روی آوردند. بااینحال، دسترسی به آموزشهای آنلاین در غرب کابل نیز با چالشهای زیادی از جمله موانع چند لایهی زیرساختی مواجه بوده است. هدف این گزارش بررسی موانع زیرساختیِ آموزش آنلاین دختران در برچی غرب کابل است. این گزارش تحقیقی از طریق پرسشنامهی فردی و بحث گروهی با بیش از ۳۰ دانشآموز دختر در غرب کابل انجام یافته است. نتایج بهدستآمده از این تحقیق نشان میدهد که دختران در برچی برای دسترسی به آموزشهای آنلاین با موانع چند لایهی زیرساختی و زیربنایی از جمله عدم دسترسی به برق دولتیِ منظّم و پایدار، انترنت با کیفیت و ارزان و عدم دسترسی به ابزاراهای دیجیتال به علّت ناتوانیِ اقتصادی خانوادهها مواجه بوده است. مصاحبهشوندگان در این تحقیق گفتهاند که دسترسی خانوادههای برچی به برق منظّم و پایدار بسیار محدود است. اکثر آنان گفتهاند که خانوادهها در این منطقه بهطور میانگین در یک شبانهروز به کمتر از ۱۰ ساعت برق دولتی دسترسی دارند. دانشآموزان یادآور شدهاند که در فصل زمستان و تابستان که نیازهای خانوادهها به برق بیشتر میشود دسترسی آنان به برق دولتی به کمتر از پنج ساعت در یک شبانه روز میرسد. مصاحبهشوندگان همچنین گفتهاند که آنان به انترنت پرسرعت و ارزان دسترسی ندارند. بیشتر خانوادهها و دختران دانشآموز در غرب کابل، از طریق سیمکارت و شبکههای مخابراتی انترنت فعّال میکنند. آنان میگویند که انترنت از طریق سیمکارت بسیار بیکیفیت و قیمت بوده و نیازهای آموزشی آنان را برآورده نمیتواند. دسترسی به انترنت وایفای به دلیل نبود زیرساختهای انترنتی از جمله کیبلکشی برای اکثر خانوادهها امکانپذیر نیست. علاوه براین، یافتههای این تحقیق نشان میدهد که ناتوانی اقتصادی خانوادهها باعث شده است که آنان در تهیهی تلفنهای هوشمند، کمپیوتر و پرداخت هزینههای آموزشی دختران با مشکلات زیادی مواجه شوند.
۱ . عدم دسترسی به برق دولتی منظّم و پایدار
دسترسی به برق دولتی ۲۴ساعته و منظّم یکی از نیازهای اساسی شهروندان بهویژه در شهرهای بزرگ است. کیفیت و رشد بسیاری از فعالیتهای روزمرهی زندگی، اقتصادی و آموزشی در شهرها با دسترسی به برق دوامدار مرتبط است. بااینحال، شهروندان شهرکابل بهویژه دشت برچی از مدّتها پیش به اینسو، از بیبرقی و توزیع ناعادلانهی برق رنج میبرند. پس از رویکارآمدن طالبان در سال ۲۰۲۱، و ممنوعیت آموزش بالاتر از صنف ششم برای دختران، نیاز به برق دوامدار و منظم بیش از قبل برای پیگیری آموزشهای آنلاین برای دختران در غرب کابل اهمیت پیدا کرد.
یافتههای حاصل از مصاحبههای فردی نشان میدهد که دسترسی به برق دولتی در منطقهی برچیِ غرب کابل بسیار محدود، نامنظّم و توأم با تبعیض است. ۵۰ درصد دانشآموزان مصاحبهشونده اعلام کردهاند که در شبانهروز بین ۵ تا ۱۰ ساعت به برق دولتی دسترسی دارند. بقیه نیز بیان داشتند که این میزان کمتر از ۵ ساعت در شبانهروز است. یکی از دانشآموزان در این زمینه گفته است: «در شبانهروز کمتر از ۸ ساعت به برق دولتی دسترسی داریم که بیشتر آن در شب است. جریان برق ثابت و منظّم نیست، حتی در بعضی روزها فقط سه یا چهار ساعت برق داریم».
نتایج بحثهای گروهی با دانشآموزان نیز این وضعیت را تأیید میکند. بیشتر دختران شرکتکننده در بحثهای گروهی تصریح کردهاند که با مشکل جدّی در دسترسی به برق مواجه هستند. آنان بیان داشتند که اگرچه گاهی تا ۱۲ ساعت برق دولتی در دسترس است، اما این دسترسی هرگز بهصورت منظّم و پایدار نیست. آنان میافزایند که در فصلهای گرم و سرد که نیاز به برق افزایش مییابد، سهم مناطق فقیرنشین مانند برچیِ غرب کابل بهشدّت کاهش مییابد. آنان این وضعیت را ناشی از «فساد و تبعیض در توزیع برق در شهر کابل» دانسته و تأکید میکنند که برق بیشتر به مناطق مرفّه، سرمایهداران و وزارتخانههای دولتی اختصاص مییابد.
علاوهبراین، شماری از دانشآموزان در برچی از هزینههای زیاد برق شکایت دارند. آنان میگویند که در برخی ماهها هزینهی برق بهصورت غیرعادی و بدون تناسب با میزان مصرف برق، چند برابر افزایش مییابد. یکی از این دانشآموزان (هویت محفوظ) میگوید: «مصرف برق ما در اکثر ماهها بین حداقل ۳۰۰ و حداکثر الی ۱۰۰۰ افغانی میآید؛ اما در بعضی ماهها مصرف برق بهصورت غیرعادی بالا میرود. مثلاً یکبار مصرف یک ماه برق بیش از ۵۰۰۰ افغانی آمد». شماری دیگر از دانشآموزان و باشندگان برچی نیز هزینههای بالای برق باوجود قطعی دوامدار را تأیید میکنند.
عدم دسترسی به برق دولتیِ دوامدار و کمهزینه در منطقهی برچی، باعث شده است که دانشآموزان دختر بهصورت منظّم نتوانند درسهای خود را از طریق آنلاین تعقیب کنند. بیشتر آنان درسهای آنلاین را از طریق کورسهای داخلی و در مواردی هم از طریق نهادهای آموزشی بینالمللی دنبال میکنند که با توجّه به اختلافهای زمانی نیاز به دسترسی به برق دوامدار و منظّم دارند. عدم دسترسی به برق دوامدار باعث محرومیت دختران از آموزشهای آنلاین بهعنوان تنها بدیل آموزش رسمی در کشور میشود.
۲ . اینترنت پرهزینه و کمسرعت
دسترسی به اینترنت بهعنوان دوّمین زیرساخت آموزش آنلاین، با چالشهای متعددی در برچی غرب کابل روبهرو است. کیبلکشیِ انترنت از سوی وزارت مخابرات فقط در بعضی از مناطق بهصورت محدود انجام شده است. بیشتر مناطق برچی و بهویژه نواحیِ اطراف و حاشیههای غرب کابل از این امکانات محروم بوده و نیازمند اتصال از طریق سیمکارت و یا وایفای هستند. یافتههای مصاحبههای فردی و گروهی با دانشآموزان دختر در برچی غرب کابل نشان میدهد که ۸۰ درصد از دانشآموزان اینترنت خود را از طریق سیمکارت و شبکههای مخابراتی عمدتاً با سرعت(۳G) تأمین میکنند و تنها ۲۰ درصد توانایی دسترسی به انترنت وایفای را دارند.
یافتههای حاصل از مصاحبهها با دانشآموزان نشان میدهد که بیشتر آنان ماهانه بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ افغانی برای خرید اینترنت هزینه میکنند. این مبلغ برای اکثر خانوادههای کارگر در غرب کابل تقریباً ۱۰ درصد کل درآمد ماهانهی آنان را تشکیل میدهد. عدهای دیگر (حدود ۲۰ درصد) پاسخدهندگان گفتهاند که ماهانه کمتر از ۵۰۰ افغانی هزینه میکنند و شماری دیگر نیز برای دسترسی به اینترنت نسبتاً پرسرعتتر، ماهانه ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ افغانی پرداخت میکنند. جدول زیر نشاندهندهی قیمت و سرعت انترنت توسط شبکههای مخابراتی در افغانستان است.
جدول ۱: قیمت و سرعت اینترنت شبکههای مخابراتی (دسترسی از طریق سیمکارت)
منبع: پوسترهای تبلیغاتی شرکتهای خدمات وایفای در غرب کابل
براساس دادههای بهدستآمده در این تحقیق، در حدود ۲۰ درصد پاسخدهندگان گفتهاند که به انترنت وایفای دسترسی دارند. دلیل اصلی میزان کم دسترسی به وایفای، هزینهی بسیار بالای راهاندازی آن است که در حدود ۲۰۰۰۰ افغانی هزینه دارد و از توان اقتصادی اکثر خانوادهها خارج است. برای دسترسی به انترنت وایفای بهطور متوسط نیاز به خریداری یک آنتن در حدود ۸۵۰۰ الی ۱۰۰۰۰ افغانی، یک روتر ۱۵۰۰ الی ۲۰۰۰ افغانی، یک باتری و سولر حداقل ۵۰۰۰ الی ۱۰۰۰۰ هزار افغانی و هزینه نصب ۵۰۰ الی ۱۰۰۰ افغانی، است.
علاوه براین، خریداریِ ماهانهی بستههای انترنت از شرکتهای عرضهکنندهی خدمات وایفای در برچی، نیز ۱۵۰۰ الی ۳۰۰۰ افغانی هزینه دارد. جدول زیر قیمت و سرعت انترنت برخی از شرکتهای عرضهکنندهی خدمات وایفای در برچی را نشان میدهد:
جدول ۲: قیمت و سرعت اینترنت وایفای (با هزینه راهاندازی اولیه حدود ۲۰۰۰۰ افغانی)
منبع: پوسترهای تبلیغاتی شرکتهای خدمات وایفای در غرب کابل
بیشتر دانشآموزان در غرب کابل، میانگین درآمد ماهانه خانوادههای خود را ۱۰۰۰۰ افغانی گفتهاند که با این حساب، هزینههای انترنت بار سنگین اقتصادی را بردوش خانوادههای آنان تحمیل میکند. همانطور که در جدول ۱ مشاهده میشود، برای یک دانشآموز که نیاز دارد در هفته ۵ ساعت درس آنلاین داشته باشد (مصرف تقریبی ۱۰ گیگابایت در ماه)، هزینه خرید اینترنت از طریق سیمکارت بین ۴۱۵ تا ۱۰۹۹ افغانی در ماه خواهد بود. این مبلغ معادل ۴ تا ۱۱ درصد از درآمد ماهانه یک خانواده را تشکیل میدهد. اگر خانوادهای چند فرزند داشته باشد، این هزینه بهسرعت غیرقابلتحمّل میشود.
در مورد اینترنت وایفای، علاوهبر هزینهی سرسامآور راهاندازی اولیه (۲۰۰۰۰ افغانی دو برابرِ میانگین درآمد ماهانهی یک خانواده)، هزینهی ماهانه آن (بین ۱۴۵۰ تا ۳۴۵۰ افغانی) معادل ۱۴.۵ تا ۳۴.۵ درصد درآمد ماهانهی خانواده است. پرداخت این مبلغ برای اکثریت خانوادهها در دشت برچیِ غرب کابل، با توجّه به بیکاری و فقر گسترده، امکانپذیر نیست. بنابراین، اکثریت قریب بهاتفاق دانشآموزان که از طریق شبکههای مخابراتی از اینترنت استفاده میکنند، نمیتوانند بهصورت فعّالانه و مداوم در درسهای آنلاین شرکت کنند، زیرا به اینترنت پرسرعت و ارزانقیمت دسترسی ندارند و هزینهی آن با توان اقتصادی خانوادههاشان همخوانی ندارد.
۳ . عدم دسترسی به ابزارهای دیجیتال
میسّرنبودن و نداشتن ابزارهای دیجیتال، از دیگر موانع آموزش آنلاین برای دختران در برچی به شمار میرود. این فقدان بیشتر ناشی از فقر گسترده در کل کشور بهطور عام، و در برچی بهطور خاص است. بیشتر خانوادههای دشت برچیِ غرب کابل را بیجاشدگان داخلی تشکیل میدهند که، طی دو دههی اخیر در اثر خشکسالیهای دوامدار و نداشتن زمین، از مناطق مرکزی به شهر کابل آمدهاند. اکثر این خانوادهها به کارهای شاقّه مانند کارگری و بعضی از کسبوکارهای کوچک روی آورده بودند که رشد آن تااندازهای تا قبل از سقوط دولت پیشین برای آنان رضایتبخش بود. علاوهبراین، شماری از این خانوادهها در اثر تلاش و حمایت از آموزش فرزندان خود در سالهای گذشته حداقل یک الی دو نفر فارغالتحصیل و کارمند در نهادهای دولتی و خصوصی داشتند که در تقویت اقتصاد آنان بسیار کمککننده بود. بااینحال، پس از تسلّط طالبان در سال ۲۰۲۱، به دلیل اخراج بیرویهی کارمندان هزاره از نهادهای سیاسی و خدماتیِ دولتی، و همچنین از رونقافتادن کسبوکارهای کوچک در کشور، اقتصاد خانوادهها در دشت برچی غرب کابل بهصورت چشمگیر افت کرد. حتی شماری از این خانوادهها بهخصوص مردان آنها، مهاجرت به کشورهای همسایه و سپس بازگشتهای اجباری پیاپی را نیز تجربه کردهاند که تأثیراتِ منفیِ اقتصادی مضاعفی در پی داشته است.
یافتههای این تحقیق نیز نشان میدهد که فقر شدید در غرب کابل، اصلیترین مانع بر سر راه آموزش دختران، اعم از حضوری و آنلاین، است. از باب نمونه، یکی از دانشآموزان میگوید: «خانوادهی من هیچ مخالفتی با آموزش دختران چه آنلاین و چه حضوری ندارد و همیشه حمایتم میکند؛ اما متأسفانه به دلیل مشکل اقتصادی توانایی پرداخت هزینهی تحصیلم را ندارد». بیشتر دانشآموزان پاسخدهنده در مورد توانایی خانوادهها در پرداخت هزینههای انترنت خود گفتهاند که باوجود فقر، بیکاری و مشکلات اقتصادیِ که خانوادهها در غرب کابل مواجه هستند، آنان علاقهی زیادی به پرداخت هزینههای آموزشیِ فرزندان خود دارند. آنان میگویند که خانوادههاشان از آموزش آنلاین برای دختران حمایت میکنند و تا اندازهی توان تلاش میکنند که امکانات آموزشی از جمله دسترسی به تلفن هوشمند و لبتاب را برای دختران خود فراهم کنند. بااینحال، افزایش بیکاری و فقر در برچی، باعث میشود که با وجود علاقهی خانوادهها به آموزش دخترانشان، در پرداخت هزینههای آن موفّق نباشند. یک آموزگار برچی، درباب گرفتاریِ خانوادهها به مشکلات اقتصاد چنین میگوید: «بیشتر خانوادههای دشت برچی غرب کابل با فقر و گرسنگی مواجه است. بعضی خانوادهها فقط نان خشک برای خوردن را بهسختی پیدا میکنند. من تعداد زیادی از دختران را میشناسم که به دلیل نداشتن گوشی هوشمند و کمپیوتر نمیتوانند در درسهای آنلاین شرکت کنند». برای دسترسی به آموزشهای آنلاین، نقش اقتصادْ اصلی و تعیینکننده است و اکثریت خانوادهها به دلیل فقر قادر به تأمین اینترنت و دستگاه مورد نیاز برای دختران خود نیستند.
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که عدم دسترسی به برق دوامدار، انترنت ارزان و ابزارهای دیجیتال، از مهمترین موانع زیرساختی آموزشهای آنلاین برای دختران در دشت برچی غرب کابل است. نتایج حاصل از مصاحبههای فردی و گروهی با دانشآموزان دختر در دشت برچی غرب کابل بیانگر این است که آنان در طول ۲۴ ساعت به کمتر از ۱۰ ساعت برق دسترسی دارند. در فصل تابستان و زمستان میزان دسترسیِ باشندگان غرب کابل به کمترین میزان یعنی ۵ ساعت در شبانهروز میرسد. به همین ترتیب، دسترسی به انترنت با کیفیت و ارزان نیز برای دانشآموزان در دشت برچی فراهم نیست. بیشتر دانشآموزان از طریق سیمکارت شبکههای مخابراتی به انترنت وصل میشوند که علاوهبر گرانی، سرعت و کیفیت ِمطلوب را نیز ندارد. یافتههای این تحقیق نشان میدهند که دسترسی به ابزارهای دیجیتال، از جمله گوشی هوشمند و لبتاپ، نیز به دلیل افزایش بیکاری و فقر گسترده در خانوادههای برچی، برای همهی دانشآموزان دختر میسّر نیست. بنابراین، عدم دسترسی به برق دوامدار، انترنت ارزان، گوشی هوشمند و لبتاپ برای داختران دانشآموز باعث میشود که آنان علاوه بر محرومیت از آموزش رسمی، محرومیت آموزشی غیررسمی را نیز تحمّل کنند. بهرغم همهی این سختیها، اما بیشتر دختران دانشآموز در دشت برچی غرب کابل از طریق تلفنهای هوشمند و لبتاپ آموزشهای غیررسمی و آنلاین را دنبال میکنند. این، نوعی مقاومت فرهنگی در بطن دشواریها و محرومیتهایی است که رژیم نامشروع حاکم، پاسبان این محرومیتها و محدودیتهاست.
نظر بدهید