عصمت الطاف
این روزها دوباره بحث بر سر زبانمان است؛ اینکه فارسی/ پارسی است یا دری. عدهای با تکیه بر اسناد تاریخی، یکی از اینها را تأیید کرده و موافقتشان را با آن نشان داده است و دیگری را رد کردهاند.
از نظر من، مخالفت با «دری» خواندن زبان ما همانقدر نادرست است که مخالفت با «فارسی» خواندن آن؛ زیرا این دو کاربرد از گذشتههای دور، در متون نظم و نثر بازمانده از شاعران و نویسندگانمان به چشم میخورد. کسانی که ما زبانمان را از آنها به میراث بردهایم و از کلام و آثارشان به عنوان میراث و اسناد فرهنگی و تاریخی یاد میکنیم، هردو را در شعر و کلامشان به یک معنا به کار بردهاند. آنها نیز زبانشان را گاهی دری خواندهاند و زمانی پارسی و فارسی. به این معنا، دری و پارسی یکی است و بر یک زبان تلقی میشده است؛ چنانکه اکنون نیز چنین است. تأیید یکی و رد دیگری، اشتباه و بیخبری از پیشینهی کاربرد این واژهها و نامها، است.
در زیر، به نمونههایی از کاربرد هردوی این واژهها در متون نظم و نثر زبان پارسی دری آورده میشود.
۱. دری
ناصر خسرو بلخی (۳۹۴-۴۸۱هـ.ق.)، در قرن پنجم، در قصیدهی درخشان و ماندگارش با مطلع «نکوهش مکن چرخ نیلوفری را/ برون کن ز سر باد و خیرهسری را»، واژهی «دری» را به معنای زبانی به کار برده که بدان شعرش را سروده است:
من آنم که در پای خوکان نریزم
مرین قیمتی در لفظ دری را (خسرو، ۱۳۸۶: ۱۴).
همچنین، حافظ در غزلی با مطلع «نه هر که چهره برافروخت دلبری داند/ نه هر که آینه سازد سکندری داند»، از «لطف نظم دری» و «سخن گفتن دری» یاد میکند و میگوید:
ز شعر دلکش حافظ کسی بود آگاه
که لطفِ نظم و سخن گفتن دری داند (حافظ، ۱۳۶۲: ۳۶۴).
دیده میشود که حافظ، زبان شعرش را دری میخواند و پی بردن به آن را آگاهی از سخن گفتن دری میداند.
یا در غزل دیگری با مطلع «کرشمهای کن و بازار ساحری بشکن/ به غمزه رونق بازار سامری بشکن»، بازهم از «سخن گفتن دری» چنین یاد میکند:
چو عندلیب، فصاحت فروشد ای حافظ
تو قدر او به سخن گفتن دری بشکن (حافظ، ۱۳۶۲: ۷۹۸).
او در این بیتش، از فصاحت سخن گفتن دری و فصیح بودن کلامش سخن میگوید.
همچنین، در غزلی دیگر با مطلع «طُفیلِ هستیِ عشقند آدمی و پَری/ ارادتی بنما تا سعادتی بِبَری» از نظم دری یاد میکند که بازهم ناظری بر زبانی است که او خود بدان شعر میسراید:
ز من به حضرت آصف که میبرد پیغام
که یاد گیر دو مصرع ز من به نظم دری (حافظ، ۱۳۶۲: ۹۰۲).
سعدی هم هردوی این واژهها را استفاده کرده است. او در غزل «معلمت همه شوخی و دلبری آموخت/ جفا و ناز و عتاب و ستمگری آموخت » از سخن گفتن دری و در دری میگوید:
هزار بلبلِ دستانسرای عاشق را
بباید از تو سخن گفتنِ دری آموخت (سعدی، ۱۴۰۱: ).
یا:
چون درّ دو رستهی دهانت
نظم سخن دری ندیدم (سعدی، ۱۴۰۱: ۷۷۰).
یا: قلمست این به دست سعدی در
یا هزار آستین درّ دری (سعدی، ۱۴۰۱: ۸۶۸).
۲. پارسی
ناصر خسرو، علاوه بر اینکه زبانش را «دری» میگوید، در سفرنامهاش یک بار فارسی و باری دیگر «پارسی» به کار برده است. او در سفرنامهاش زمانی که به تبریز میرسد، با قطران تبریزی، شاعر، روبهرو میشود که شعری نیک میگفته؛ اما زبان فارسی را نیکو نمیدانسته است: «و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم، شعری نیک میگفت، اما زبان فارسی نیکو نمیدانست. پیش من آمد. دیوانِ منجیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود، از من بپرسید. با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من بخواند.» (خسرو، ۱۳۹۸: ۹).
دیده میشود که قطران تبریزی با آن که به فهم بسیاری از اشعار دری (دیوان منجیک ترمزی و دقیقی بلخی) مشکل داشته است؛ اما خود به دری شعر میگفته که ناصر خسرو آن را میدانسته است. دکتر محمددبیر سیاقی در پانوشت واژهی «فارسی» نوشته است: «مراد فارسی دری است»؛ گویی ایشان هم قائل به دوگانگی زبان فارسی و دری بوده که چنین توضیحی افزوده است. در حالیکه متن ناصر خسرو چنین چیزی را نشان نمیدهد.
ناصر خسرو در جای دیگری از سفرنامهاش از «پارسیگویی» میگوید و دربارهی اصفهان مینویسد: «و من در همهی زمین پارسیگویان، شهری نیکوتر و جامع و آبادانتر از اصفهان ندیدم.» (خسرو، ۱۳۹۸: ۱۶۷).
ابوعلی بلعمی، وزیر امیر منصور بن نوح سامانی و مترجم «تاریخ طبری» اثر محمد بن جریر طبری، که فعلاً این ترجمه به «تاریخ بلعمی» معروف است، در مقدمهی ترجمهاش دربارهی دلیل و انگیزهی کارش چنین مینویسد: «… که ملک خراسان ابوصالح منصور بن نوح فرمان داد دستورِ خویش را ابوعلی محمد بن محمد بن البلعمی، که این تاریخنامه را که از آنِ پسر جریر است پارسی گردان، هرچه نیکوتر، چنانکه اندر وی نقصانی نباشد.» (طبری، ۱۴۰۱: ۷۹).
بلعمی تاریخنامهی طبری را در نیمهی دوم قرن چهارم (۳۶۵) به دستور امیر منصور بن نوح سامانی به پارسی برگرداند.
وی در ادامه مینویسد: «چون اندر وی نگاه کردم و بدیدم اندر وی عِلمهای بسیار و حجتها و آیتهای قرآن و شعرهای نیکو و اندر وی فایدتها دیدم بسیار، رنج بردم و جهد و ستم بر خویشتن نهادم و این را پارسی گردانیدم، به نیروی ایزد عزّ و جلّ.» (همان: ۸۰).
همچنین در کتاب «کلیله و دمنه» نصرالله منشی چنین به کار رفته است: «آن خسرو عادل، همت بر آن مقصور گردانید که آن را ببیند. و فرمود که مردی هنرمند باید طلبید که زبان پارسی و هندوی بداند، و اجتهادِ او در علم شایع باشد، تا دبین مهم نامزد شود.» (نصرالله منشی، ۱۳۹۹: ۵۵).
حافظ سه بار دیگر در شعرهایش واژهی «پارسی» را به کار برده که در دو مورد اول، منظور زبان است و در مورد آخر، اگر اشتباه نکنم، ممدوح یا فرد است که در ادامه بدانها اشاره میشود:
یک بار، در غزل «دل میرود ز دستم صاحبدلان خدا را/ دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا» از «پارسیگویی» سخن میگوید:
خوبان پارسیگو بخشندگانِ عمرند
ساقی بده بشارت رندان/ پیران پارسا را (حافظ، ۱۳۶۲: ۲۶؛ حافظ، ۱۳۹۹: ۳).
باری دیگر، در غزلی با مطلع «ساقی حدیثِ سرو و گل و لاله میرود/ وین بحث با ثَلاثهی غَسّاله میرود» بازهم از سفر شعر پارسی یا هم شاعران پارسیگو به هند، و حلاوت و شیرینی شعر پارسی، چنین یاد میکند:
شکَّرشکن شوند همه طوطیان هند
زین قند پارسی که به بَنگاله میرود (حافظ، ۱۳۶۲: ۴۵۲).
بار سوم، در غزلی با مطلع «اَحمَدُ الله عَلی مَعْدله السُلطانی/ احمدِ شیخ اُویسِ حسنِ ایلکانی/ ایلخانی» از «گل پارسی» یاد میکند که بیش از اینکه اشاره به زبان باشد، به احتمال زیاد، به افراد/ ممدوحش است؛ زیرا در این غزل از لطف و سخاوت و سختکوشی ممدوحش یاد میکند:
از گل پارسیام غنچهی عیشی نشکفت
حبّذا دجلهی بغداد و می ریحانی (حافظ، ۱۳۶۲: ۹۴۲).
مولانا جلاالدین محمد بلخی نیز در «دیوان شمس» و «مثنوی معنوی» از پارسیگویی سخن میگوید و خودش را پارسیگو میخواند که مانند شکر شیرین است:
نالهای کن عاشقانه درد محرومی بگو
پارسی گو ساعتی و ساعتی رومی بگو
یا:
مسلمانان مسلمانان زبان پارسی گویم
که نبود شرط در جمعی شکر خوردن به تنهایی
یا در مثنوی معنوی از تازی/ عربی گفتن منع میکند:
پارسی گوییم، هین تازی بهل
هندوی آن ترک باش ای آب و گل (بلخی، ۱۳۹۸: ۶۵۱).
یا:
پارسی گوییم، یعنی این کَشِش
زآن طرف آید که آمد آن چَشِش (بلخی، ۱۳۹۸: ۵۷).
سعدی هم در غزلیات و «بوستان»ش، پارسی هم به کار برده است که طبع روانی دارد؛ چنانکه:
چو آب میرود این پارسی به قوت طبع
نه مرکبیست که از وی سبق برد تازی (سعدی، ۱۴۰۱: ۸۸۹).
یا:
نرنجم ز خصمان اگر بر تپند
کزین آتش پارسی در تبند (سعدی، ۱۴۰۱: ۴۶۹).
جمعبندی
با مشاهده و بررسسی نمونههای اندکی که از متون نظم و نثر زبان پارسی دری نقل کردم، میتوانیم نتیجه بگیریم که دری، پارسی یا فارسی از گذشته به یک معنا و یک مصداق به کار میرفته و شاعران نیز تلقی یکسانی از آنها داشتهاند. همین امروز، هم کسانی که زبانشان را دری میخوانند آثار این بزرگان را میراث زبانی، ادبی، فرهنگی و هویتیشان میدانند و هم کسانی که زبانشان را فارسی میدانند. اینکه عدهای میگویند «دری» ساخته و پرداختهی فاشیسم افغانی است نیز نادرست است؛ زیرا همانگونه که در بالا نقل کردیم، بزرگان زبان و ادبیات پارسی، زبانشان را دری نیز خواندهاند. انکار دری، از سوی هر کسی که باشد، همان قدر نادرست است که انکار پارسی/ فارسی. و نیز آنهایی که این پارسی و دری را دو زبان جداگانه میپندارند، اساس علمی، زبانشناختی و تاریخی ندارد. شاید ترکیبی که هردو را در خود داشته باشد و از این دوگانگی نجاتمان بدهد، «پارسی دری» یا «فارسی دری» باشد.
منابع
حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۶۲). دیوان حافظ، با تصحیح پرویز ناتل خانلری. چاپ دوم، تهران: انتشارات خوارزمی.
حافظ، شمسالدین محمد. (۱۳۹۹). دیوان حافظ، با تصحیح بهاءالدین خرمشاهی. چاپ پنجم، تهران: انتشارات دوستان.
خسرو قبادیانی، ناصر. (۱۳۸۶). دیوان اشعار ناصر خسرو قبادیانی. تصحیح حاج سید نصرالله تقوی.
خسرو قبادیانی، ناصر، (۱۳۹۸). سفرنامهی ناصر خسرو قبادیانی مروزی، به تصحیح محمددبیر سیاقی. چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات زوار.
سعدی، مصلحالدین. (۱۴۰۱). کلیات سعدی. با تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ ششم. تهران: نشر هرمس.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۰۱). تاریخ بلعمی، ترجمهی ابوعلی بلعمی، تصحیح ملک الشعرا بهار و محمدپروین گنابادی. چاپ پنجم، تهران: نشر هرمس.
منشی، ابوالمعالی نصرالله. (۱۳۹۹). کلیله و دمنه. بر اساس تصحیح و توضیح مجتبی مینوی تهرانی، به اهتمام نیما مهدیکار. چاپ پنجم. تهران: مؤسسهی انتشارات نگاه.





نظر بدهید