تلاش ارجمند؛ مروری بر کتاب «لهجه‌ی پارسی هزارگی»

عصمت الطاف

عصمت الطاف

به جای مقدمه

کتاب «لهجه‌ی پارسی هزارگی» اثر دکتر شوکت‌علی محمدی شاری به تازگی از سوی مؤسسه‌ی نشر عرفان، در ۴۸۴ صفحه، در تهران منتشر شده است.

نخست، چاپ و نشر این کتاب را به دکتر شاری، مؤلف، شاعر، پژوهشگر و فرهنگیِ دغدغه‌مند جامعه‌ی ما صمیمانه تبریک عرض کرده و مانده نباشید می‌گویم.

دو دیگر، این اتفاق فرخنده را به ناشر، جامعه‌ی زبانی و فرهنگی‌مان‌، و علاقه‌مندان حوزه‌ی زبان، فرهنگ و هویت تبریک می‌گویم و امیدوارم که این پژوهش از چشم اهل تحقیق و اندیشه دور نمانده، خوانده شود و در مورد نکاتی که بر آن انگشت گذاشته، گفت‌وگوهای علمی و مفیدی صورت گیرد.

از دید من، کتاب «لهجه‌ی پارسی هزارگی» تلاشی‌ست ارجمند و پژوهشی‌ست خواندنی و پر از نکات جدی و قابل تأمل، و در عین حال، مملو از دقایق جنجال‌انگیز و چالش‌برانگیز. جنجال‌برانگیز به این معنا که بسیاری از باورها، روایت‌ها و یافته‌های موجود را در مجموع، در مورد هویت، زبان و فرهنگ ایران‌زمین و به طور خاص، در مورد هویت، فرهنگ و زبان هزاره‌ها، به چالش می‌کشد و با پرسش‌ها و تأملات محققانه و شکاکانه، زیر سؤال برده و نکات تازه‌ای پیش پای خواننده می‌گذارد؛ نکاتی که ممکن است در این کتاب هنوز به پختگی لازم نرسیده باشند؛ اما قطعاً رخنه‌ای‌ست در دیوار روایت‌های مسلط و بعضاً پذیرفته‌شده.

به‌هنگام بودن چاپ و نشر کتاب

یکی دو ماه پیش، زمانی که جدال جدایی زبان هزارگی در فضای مجازی داغ شد، من و همکارانم در هفته‌نامه‌ی جاده‌ی ابریشم می‌خواستیم پرونده‌ای را درباره‌ی لهجه یا گویش هزارگی و پیوند آن با زبان فارسی و زبان‌های پیش از آن، روی دست بگیریم و به کمک فرهنگیان و پژوهشگران روی این موضوع تأمل کنیم و با نگاه زبان‌شناسانه رشته‌ی پیوند این لهجه را با زبان فارسی و زبان‌های دیگر، واکاوی کنیم. به کمک پژوهشگران و اهل قلم، از منظر زبان‌شناسی و گویش‌شناسی یا لهجه‌شناسی، نگاهی به نظام‌های آوایی، واژگانی، صرفی و نحوی لهجه‌ی هزارگی بیندازیم. این نظام‌ها را تبیین و تحلیل کرده، وجه اشتراک و افتراق این لهجه را با زبان پارسی/ فارسی و احیاناً گویش‌های دیگر این زبان، نشان دهیم و بگوییم که «لهجه‌ی هزارگی» چه نسبتی با زبان پارسی دری و دیگر لهجه‌های این زبان دارد. طرح پرونده را هم ریختیم، محورها و افرادی را که باید با آن‌ها مطرح می‌کردیم، نیز مشخص کردیم. یادم است که خودم با دکتر شاری نیز در میان گذاشتم و طلب همکاری کردم؛ اما در همان بلبشو بر سر زبان بودن یا لهجه بودن «فارسی هزارگی»، دکتر شاری نوید چاپ کتاب «لهجه‌ی پارسی هزارگی» را داد و تا حدی، ایده‌ی پرونده‌ی «فارسی هزارگی» را در ذهنم کم‌رنگ کرد؛ زیرا فکر می‌کردم بخشی از آن‌چه را که ما می‌خواهیم بگوییم، در این کتاب گفته شده و قطعاً پاسخ زبان‌شناسانه‌ای به گویشوران لهجه‌ی هزارگی، در این کتاب ارائه شده است. از همین رو، دیگر پرونده را دنبال نکردیم و منتظر ماندیم تا کتاب چاپ و به مخاطبان معرفی گردد؛ لذا خوش‌حالم این تلاش به ثمر نشست، چاپ و به مخاطبان عرضه شد. از همین جایگاه، به تمامی گویش‌وران «فارسی هزارگی»، چه آن‌هایی که دغدغه‌ی صیانت و حفاظت از آن را دارند و چه آن‌هایی که دغدغه‌ی استقلالش را، توصیه می‌کنم کتاب را تهیه کرده، با نگاه انتقادی بخوانند، از نقطه‌قوت‌هایش بیاموزند و بر کاستی‌هایش انگشت نهاده، زمینه‌ی پخته‌تر شدن و بی‌عیب‌تر شدن آن را در ویراست‌ها و پژوهش‌های بعدی فراهم کنند. به طور حتم، خوانندگان این کتاب، دریافت‌های تازه‌ای خواهند داشت و بسیاری از زوایای قبلاً تاریک، در ذهن‌شان روشن خواهند شد و همان‌گونه که پیشتر نیز گفته شد، بخشی از روایت‌های قبلی در ذهن‌شان به چالش کشیده خواهند شد.

بنابراین، می‌خواهم بگویم که یکی از خوبی‌های چاپ و نشر کتاب «لهجه‌ی پارسی هزارگی»، به‌موقع بودن و مناسب دغدغه‌ی روز جامعه بودن آن است. این کتاب درست زمانی به بازار عرضه می‌شود که خیلی‌ها، به هر دلیلی، بر طبل لهجه‌ی هزارگی به عنوان زبان مستقل از زبان فارسی می‌کوبند و بدون در نظرداشت عواقب ناگوار آن، تلاش می‌کنند. کتاب دکتر شاری، پاسخی است عالمانه و پژوهشی است آگاهانه و زبان‌شناسانه که با تکیه بر دانش زبان‌شناسی و لهجه‌شناسی، پیوند لهجه‌ی هزارگی را با زبان پارسی دری و زبان اوستایی نشان می‌دهد و امکانات و ویژگی این لهجه را توضیح می‌دهد که بدون شک، نه‌تنها برای گویش‌وران لهجه‌ی زبان پارسی که برای دیگر فارسی‌زبان و پژوهندگان عرصه‌ی زبان فارسی، مفید و آموزنده خواهد بود.

ساختار کتاب

کتاب «لهجهٔ پارسی هزارگی» در هشت فصل و یک مقدمه که شامل بیان مسأله، اهمیت و ضرورت پژوهش، پیشینه، انگیزه و هدف پژوهش می‌شود، تدوین یافته است. مؤلف، در مقدمه مسأله‌ی پژوهش خود را بیان کرده، در مورد اهمیت و ضرورت این پژوهش و همین‌طور در مورد انگیزه‌اش، اشاره می‌کند. به گفته‌ی شاری، با توجه به این که زبان یکی از عناصر مهم هویتی هر قوم است، در پژوهش‌هایی مربوط به تاریخ، فرهنگ و هویت هزاره‌ها این عنصر مهم از نظرها دور مانده و و این غفلت می‌طلبید که پژوهش مستقلی در این زمینه به سرانجام برسد و از منظر زبان و لهجه، به تاریخ و هویت هزاره‌ها دیده شود.

نکته‌ی دیگری که در این بخش بدان اشاره‌ی گذرا شده و می‌طلبید به صورت گسترده و انتقادی بررسی شود، پیشینه‌ی پژوهش در مورد گویش هزارگی است. به زعم من، در کنار این‌که اشاره‌ی مختصر موجود به پژوهش‌های قبلی کافی نیست، پژوهش‌هایی نیز از نظر مؤلف دور مانده است. به طور نمونه، یکی از کارهای شاخصی که در زمینه‌ی لهجه‌ی هزارگی انجام یافته است، «قاموس لهجه‌ی دری هزارگی» اثر زنده‌یاد دکتر شاه علی‌اکبر شارستانی است. شارستانی هرچند که در حد یک مقدمه‌ی نسبتاً مفصل در کار کرده؛ اما قشنگ و عالمانه به توصیف نظام‌های آوایی، واژگانی و دستوری لهجه‌ی هزارگی پرداخته است و دکتر شاری، در پیشینه‌ی پژوهش بدان اشاره‌ای نکرده است. همین‌طور، اگر اشتباه نکنم، در کتاب «تاریخ باستانی هزاره‌ها» اثر عباس دلجو هم اشاراتی به لهجه‌ی هزارگی شده است.

به همین شکل، کتاب «گویش هزاره‌گی در پارسی افغانستان» اثر گ. ک. دولینگ، ترجمه‌ی داکتر محیی‌الدین مهدی، نیز از چشم مؤلف به دور مانده است و اشاره‌ای به محتوای آن صورت نگرفته است. در حالی که، مؤلف در این پژوهش اختصاصی درباره‌ی لهجه یا گویش هزارگی، تمامی پژوهش‌های پیش از خود را مرور کرده، کاستی‌ها و نواقص آن‌ها را برمی‌شمرد و وجوه تمایز کار خود را برای مخاطب نشان می‌داد تا مخاطب پی می‌افتاد که این کتاب تکرار آنچه در پژوهش‌های پیش آمده است، نیست و نقش آن رفع کاستی‌های پژوهش‌های پیشین است و سنت پژوهشی هم همین رویکرد را می‌طلبد.

فصل اول، تحت عنوان «مفهوم‌شناسی» به معرفی مفاهیمی می‌پردازد که کتاب حول آن‌ها می‌چرخد و در واقع، کلیدواژگان پژوهش را تشکیل می‌دهد؛ مانند زبان، لهجه، گویش، گونه، پارس، پارسی، دری، هزاره و آزره و…

فصل دوم، به بررسی نظریه‌های هزاره‌پژوهی می‌پردازد و در این بخش، دیدگاه‌های پژوهشگران و نویسندگان حوزه‌ی هزاره‌پژوهی را از شرق تا غرب(یعنی از پژوهشگران فارسی‌زبان گرفته تا مستشرقان غربی)، در نخست به دو دستۀ: مهاجر بودن و بومی بودن هزاره‌ها، دسته‌بندی کرده، سپس، زیرشاخه‌های هرکدام را باز می‌کند و مورد به مورد مرور کرده، نقاط ضعف و قوت‌شان را بیان می‌کند و در نهایت، در همین بخش، نظر خودش را در مورد پیشینه‌ی تباری هزاره‌ها بیان می‌کند.

مؤلف، نظریه‌های مغول‌تباری، ترک‌تباری، ترک- مغول‌تباری، مختلط‌تباری، آریایی‌تباری و بومی‌تباری مجهول را با استدلال‌هایی رد کرده، می‌رسد به نظریه‌ی خودش؛ یعنی آریان‌تباری مردم هزاره. در این بخش، بیان می‌کند که این نظریه از کجا شروع شده و چگونه در مرور زمان در روشنایی آرای م. الف. آریان‌پور و فاضل کیانی پخته شده است. به گفته‌ی شاری، آریان‌پور و کیانی نیز تلاش‌های گسترده‌ای در تبیین این نظریه انجام داده‌اند.

عناصر و مؤلفه‌های نظریه‌ی «آریان‌تباری هزاره‌ها» شامل ضعف تألیف و تضاد درونی عناصر و مؤلفه‌های سایر دیدگاه‌های هزاره‌پژوهی، جغرافیا، فرهنگ، زبان، مذهب، آثار باستانی، تاریخی و دیرینه‌شناسی، چهره و ساختار بدنی هزاره‌ها، نظام‌مندی و انسجام درونی خود نظریه، حضور پیش‌فرض در تحقیق‌های گذشته، اصالت فرهنگی و در نهایت، تکیه بر منابع بومی و کهن، است.

به باور من، این فصل، یا اضافی است و یا بیش از حد به طول انجامیده و مخاطب را از آنچه عنوان کتاب به او می‌گوید، دور می‌کند و وارد مباحث تاریخی ـ اتنیکی می‌شود. هرچند بی‌ارتباط با زبان نیست؛ اما پرداختن بدان با این شیوه هم ضرورت نمی‌نماید. فکر می‌کنم اگر نویسنده کتابی در مورد تاریخ و تبار هزاره‌ها، روی دست داشت، طرح این مباحث ضرورت جدی می‌نمود؛ اما وقتی پژوهش زبانی و زبان‌شناختی است، خواننده را از بحث دور می‌کند. بحث اصلی؛ یعنی مباحث زبان‌شناختی از فصل سوم شروع می‌شود.

فصل سوم، تحت عنوان «نسبت لهجه‌ی هزارگی با زبان اوستایی» به سیر تحول زبان پارسی دری از گذشته تا حال می‌پردازد و نظریه‌های مطرح‌شده در مورد این تحول را بیان می‌کند. مؤلف در این بخش هم مانند فصل قبل، نظریه‌های مطرح‌شده در مورد تحول زبان پارسی دری را که از سوی عده‌ای از زبان‌شناسان غربی و ایرانی، با مطرح کردن پرسش‌های جدی و مهم، به چالش می‌کشد و در نهایت، صورت‌بندی خودش را از سیر تحول زبان پارسی دری، ارائه می‌کند. به باور شاری، زبان پارسی کنونی تحول‌یافته‌ی زبان اوستایی و باختری در شرق ایران تاریخی است و پارس تاریخی را هم بر اساس متن اوستا، در خراسان دوران اسلامی و افغانستان کنونی مشخص می‌کند. و در این میان، لهجه‌ی هزارگی به نسبت دیگر لهجه‌های زبان فارسی، بیشترین ویژگی‌های زبان اوستایی را در خود حفظ کرده است و این برای پژوهش‌های ادبی در زبان فارسی غنیمت است.

قابل ذکر است که دکتر شاری، به نظر پژوهشگران افغانستانی در مورد تحول زبان فارسی نپرداخته است؛ مرحوم دکتر محمدحسین یمین، استاد پیشین دانشکده‌ی ادبیات فارسی دانشگاه کابل نیز در کتاب «تاریخچه‌ی زبان پارسی دری» باورمند است که زبان پارسی دری، تحول‌یافته‌ی زبان اوستایی است نه فرس باستان که پژوهشگران ایرانی و مستشرقان غربی باورمندند. با این تفاوت که زبان اوستایی، در طول سده‌ها، نخست به پهلوی اشکانی تحول می‌یابد و در گام بعدی، پهلوی اشکانی به زبان پارسی دری. او هم معتقد است که در مورد تاریخ زبان پارسی دری از سوی محققان ایرانی، هندی، تاجیکستانی و مستشرقان غربی حقایق تا اندازه‌ای از نظر انداخته شده و به جای اصل به فروعات توجه و ارزش قایل شده است. به تعبیر او، فرع یعنی فرس باستان و فارسی میانه یا پهلوی ساسانی، جای اصل یعنی اوستا و پهلوی اشکانی یا پارتی اشکانی را گرفته است.

بنابراین، یمین سیر تحولی را که پژوهشگران ایران و تعدادی از مستشرقان غربی برای زبان پارسی دری ذکر می‌کنند، نمی‌پذیرد و یادآوری می‌کند که زبان طی سه مرحله، از شرق ایران تاریخی به سمت غرب و جنوب‌غرب کشیده شده است. یک بار توسط هخامنشیان آریایی‌تبار صورت گرفته است. در این دوره، فرس باستان امکان رشد و ظهور پیدا نکرده است. بار دیگر، پس از شکست یونانیان توسط خاندان اشکانی، توسط اشکانیان به سمت غرب و جنوب فارس یعنی عراق عجم برده شده است و زبان دربار قرار گرفته است و پهلوی ساسانی، لهجه‌ای از همین زبان است. نوبت سوم، پس از سلطه‌ی اعراب و زبان عربی، بازهم پارسی دری بنابر داشتن بنیاد نیرومند به شکل یک زبان متکامل سر بر می‌آورَد، زبان دربار می‌شود و در قرن پنجم و ششم الی هفتم، این زبان به سوی فارس و عراق عجم راه می‌گشاید.

نظر دکتر یمین و دکتر شاری، نقاط اشتراک و افتراقی دارد که در ادامه بدان‌ها اشاره می‌کنم:

1. هردو، به این نکته توافق دارند که پارسی دری تحول‌یافته‌ی زبان اوستایی است.
2. هم‌چنین، باور دارند که زبان اوستایی در شرق ایران تاریخی یعنی افغانستان کنونی به کار می‌رفته و این جغرافیا محل رشد و تکامل زبان پارسی دری نیز است.
3. هردو، سیر تحول زبان پارسی دری را متفاوت از آن‌چه پژوهشگران و ایرانی و تعدادی از مستشرقان غربی مطرح کرده‌اند، می‌دانند.
4. زبان پارسی دری کنونی، پس از اسلام از خراسان اوج گرفت و زبان رسمی دربارشده است و در واقع، به سوی غرب ایران تاریخی گسترش یافته است. این مورد را بسیاری از پژوهشگران ایرانی هم تأیید می‌کنند.

اما دیدگاه دکتر شاری و مرحوم دکتر یمین تفاوت‌هایی هم دارد:

1. استاد یمین به نظریه‌ی آریایی مصطلح سده‌ی نوزده باورمند است و بر اساس آن، هخامنشیان را به عنوان یک سلسله‌ی قدرتمند آریای‌تبار که از شرق آریانا به سمت غرب یعنی فارس مهاجرت کردند، قبول دارد و فرس باستان را مرحله‌ی بعد از اوستا می‌پذیرد؛ اما دکتر شاری، به وجود تاریخی سلسله‌ی هخامنشیان باورمند نیست و آن را برساخته‌ای بیش نمی‌داند؛ زیرا در کتاب‌ها و منابع تاریخی از این سلسله نامی برده نشده است.
2. یمین، پارسی دری را با این ترتیب، تحول‌یافته‌ی زبان اوستایی می‌دانند که نخست به پهلوی یا پارتی اشکانی تحول می‌یابد و در این دوره، به نام‌های باختری و بلخی و کوشانی نیز یاد می‌شود، در مرحله‌ی بعد، به پارسی دری تحول پیدا می‌کند؛ اما شاری، با تکیه بر کتیبه‌ی سرخ کوتل بغلان، پارسی دری را بدون واسطه‌ی پهلوی اشکانی، تحول یافته‌ی زبان اوستایی و باختری معرفی می‌کند.

در این فصل، پس از طرح مباحث یادشده، به «بررسی رابطه‌ی زبان اوستایی و لهجه‌ی هزارگی» می‌پرازد و مؤلف، در این قسمت، لهجه‌ی هزارگی را از نگاه آوایی، واژگانی و دستوری با زبان اوستایی به صورت تطبیقی مقایسه می‌کند و عناصر و ویژگی‌های زبان اوستایی را در این لهجه‌ی زبان فارسی نشان می‌دهد؛ عناصر و ویژگی‌هایی که تعدادی از آن‌ها امروزه در لهجه‌های دیگر زبان پارسی دری وجود ندارند و تعدادی هم در دیگر لهجه‌ها نیز حفظ شده‌اند.

در فصل چهارم، تحت عنوان «نسبت هزارگی و پارسیِ دری» با تکیه بر اسناد و شواهد تاریخی، خاستگاه زبان پارسی دری را توضیح و تبیین می‌کند. به باور شاری، پارس خاستگاه زبان پارسی دری است؛ اما این مکان، نه پارسی است که در نگاه اول در ذهن ما متبادر می‌شود؛ یعنی عراق عجم، بلکه بر اساس متون کهن، حوزه‌ی بامیان و بلخ و حواشی آن‌ها که با چهار رودخانه‌ی هیرمند، داییتی (بلخ‌رود)، هری‌رود و مرورود معرفی شده، همان پارس تاریخی است و زبان پارسی دری هم منسوب به همین پارس است.

هم‌چنین، در این بخش، به زبان هزاره‌ها و پیشینه‌ی لهجه‌ی هزارگی پرداخته شده و دیدگاه‌های پژوهشگران را درباره‌ی زبان هزاره‌ها بیان کرده است و دیدگاه‌های ترکی‌زبان بودن و مغولی‌زبان بودن هزاره‌ها را با استدلال‌های جامعه‌شناختی و زبان‌شناختی رد کرده است. به گفته‌ی شاری: اگر بپذیریم که زبان هزاره‌ها در سده‌ی شانزده تا نوزده‌ی میلادی تغییر یافته، چگونه ویژگی‌های پیش از اسلام در زبان هزاره‌ها موجودند؛ اما در زبان گویندگان اصلی نیستند؟ چگونه ویژگی‌های کهن سده‌های سه و چهار هجری و هشت و نه میلادی در زبان هزارها موجودند؟ چرا نکاح‌نامه‌ای که از بامیان به دست آمده و متعلق به قرن سوم هجری برابر با سده‌ی نهم میلادی است، یعنی پیش از حمله‌ی مغول‌ها، به زبان فارسی است؟ در این دوره در بامیان نیاکان هزاره زندگی می‌کنند و فارسی‌زبان هستند.

در این بخش، نظریه‌ی فارسی بودن زبان هزاره‌ها هم در روشنایی اسناد و شواهد تاریخی و متنی بررسی و تحلیل شده است. به گفته‌ی شاری، اسناد و شواهد تاریخی و همین طور، لهجه‌ی هزارگی نشان می‌دهند که زبان هزاره‌ها پارسی بوده است. به باور وی: «هزاره‌ها از هزاران سال پیش به زبان پارسی سخن می‌گفته‌اند و زبان پارسی، شالوده‌ی اصلی فرهنگ‌شان را تشکیل می‌دهد. انحراف و از دست دادن زبان پارسی به معنای نابودی هویت، اصالت، تاریخ و فرهنگ جامعه‌ی هزاره محسوب می‌شود.»

فصل پنجم، تحت عنوان «توصیف زبان‌شناختی لهجه‌ی هزارگی» به صورت اختصاصی به لهجه‌ی هزارگی می‌پردازد و در این فصل، با مباحث کاملاً زبان‌شناختی روبه‌روییم و سه نظام زبان؛ یعنی نظام آوایی، نظام واژگانی و نظام دستوری لهجه‌ی هزارگی به صورت مبسوط و مشرح توصیف شده‌اند. به گفته‌ی شاری، قواعد زبانی زبان پارسی دری و لهجه‌ی هزارگی یکسان است و هزاره‌ها در انتقال پیام، همان قواعد زبان پارسی دری را در سطح آوایی، واژگانی و دستوری، به کار می‌برند.

علاوه بر تبیین این همسانی و توصیف قواعد مشترک زبان پارسی دری و لهجه‌ی هزارگی، به تمایزهای لهجه‌ی هزارگی نسبت به زبان پارسی دری نیز پرداخته است.

جا دارد که یادی کنیم از زنده‌یاد پوهاند شاه علی‌اکبر شارستانی، استاد و رئیس پیشین دانشکده‌ی ادبیات فارسی دانشگاه کابل، که در مقدمه‌ی کتاب «قاموس لهجه‌ی دری هزاره‌گی» خود برخی از ویژگی‌های خاص لهجه‌ی هزارگی را توصیف کرده است. استاد شارستانی در بخش «گفتگویی کوتاه درباره‌ی قواعد زبان دری هزاره‌گی»، ویژگی‌ها و خصوصیات لهجه‌ی هزارگی را توضیح داده و گفته است که «در گفتار موجزی که در مورد خصوصیت‌های زبان دری هزاره‌گی کرده‌ام، فقط تفاوت‌ چند نکته‌ی بسیار ویژه و نمایان آن را که از زبان ادبی دری دارد، توضیح کرده‌ام و در سایر موارد، زبان هزاره‌گی همه‌ی مشخصات زبان دری را از گاه پیشین تا کنون در خود نگه داشته است.» (همان: ۴).

مرحوم شارستانی، در این بخش، تفاوت‌های واجی، واژگانی و دستوری لهجه‌ی هزارگی را با پارسی دری توضیح داده و گفته است که آغوش این لهجه تنها برای نگهداشت مختصات زبان دری گرم نبوده، بلکه بسیاری از خصوصیت‌های لهجه‌های گوناگون زبان ترکی و مغولی را نیز در خود محفوظ داشته است و این همان چیزی است که دکتر شاری هم بدان اشاره می‌کند؛ یعنی داد و ستد لهجه‌ی هزارگی با زبان‌های دیگر که این به معنای ترکی یا مغولی بودن زبان هزاره‌ها در گذشته نیست که اگر چنین بود، با وجود تعداد زیاد واژگان زبان عربی در زبان فارسی، باید بگوییم که فارسی‌زبان‌ها هم حتماً در گذشته عربی‌زبان بوده‌اند.

فصل ششم کتاب، به ظرافت‌ها و ظرفیت‌های پارسیِ هزارگی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که پارسی هزارگی چقدر امکان واژه‌سازی دارد و بخش زیادی از واژگان کهن و اصیل پارسی دری در این لهجه بازمانده و قابل تبیین و توضیح است. در این بخش، نام‌های اعضای بدن انسان ، سرگرمی‌ها، ابزار خانه و کار، کشاورزی، پوشاک و فرش، گیاهان و درختان، جانوران، واژه‌های ویژه‌ی لهجه‌ی هزارگی و… تبیین شده است.

فصل هفتم، تحت عنوان «بررسی هم‌خوانی و بسامد واژه‌های ترکی در لهجه‌ی هزارگی»، به دادوستد واژگانی در میان زبان‌ها به عنوان یک سنت معمول اشاره می‌کند. در این میان، به گفته‌ی شاری، ساختار جمله، دستور زبان، فعل و حرف ربط و اضافه، از زبانی به زبان دیگر متقل نمی‌شود و این نکته را در زبان فارسی نیز می‌بینیم که با بسامد بالای واژه‌های عربی در این زبان، فعل، حرف ربط و اضافه و وندهای زبان عربی به زبان پارسی راه نیافته است. همین قضیه در مورد لهجه‌ی هزارگی نیز صادق است. فعل، حرف ربط و اضافه‌ی ترکی و مغولی به لهجه‌ی هزارگی راه نیافته است و آنچه دیده می‌شود، در سطح واژگان است.

در ادامه، برای عینی‌سازی مساله، نام‌واژه‌های اعضای جان انسان در لهجه‌ی هزارگی و زبان ترکی، نسبت‌های خانوادگی در لهجه فارسی هزارگی و ترکی، نام جانوران در لهجه‌ی هزارگی و زبان ترکی، نام درختان و گیاهان در لهجه‌ی هزارگی و زبان ترکی، شمارگان، در لهجه‌ی هزارگی و زبان ترکی، فرضیه‌ی فراوانی نام‌واژه‌ی ترکی «جای‌ها» در هزاره‌جات، نام قریه‌های ولسوالی یکاولنگ بامیان بررسی شده که درصد بسیار اندک واژه‌های مشترک در حوزه‌ی نام‌واژه‌ها وجود دارد. به فهرست نگاه شود.

در فصل هشتم، مؤلف به افسانه‌های هزارگی پرداخته و ریشه‌ها و ویژگی‌های آن‌ها را بیان کرده است. این فصل هم مانند فصل دوم، خودش را از بدنه‌ی کتاب؛ یعنی «لهجه‌ی هزارگی» کنده است و فقط به طول کتاب افزوده است.